Đề xuất loạt chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển

Tiếp tục chương trình Phiên họp thứ 5, sáng 28/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Hỗ trợ có trọng tâm, trọng điểm, gắn với kết quả đầu ra

Trình bày tờ trình tại phiên họp, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, Chính phủ đề xuất xây dựng Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017.

Việc ban hành luật nhằm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về phát triển kinh tế tư nhân, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và yêu cầu cải cách thể chế, pháp luật.

Đồng thời, khắc phục những hạn chế, bất cập của các quy định hiện hành; luật hóa các cơ chế, chính sách lớn, có tính ổn định, lâu dài, qua đó tạo cơ sở pháp lý ổn định hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) phát triển trong thời gian tới.

Dự thảo luật được thiết kế gồm 5 chương và 35 điều, bổ sung các nguyên tắc để chuyển từ hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ có trọng tâm, trọng điểm theo nhu cầu và quá trình trưởng thành của doanh nghiệp, kèm theo thời hạn hỗ trợ và gắn với kết quả đầu ra.

Cùng đó là đổi mới công tác tổ chức thực hiện chính sách hỗ trợ theo lộ trình nâng cấp doanh nghiệp - từ hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, từ doanh nghiệp siêu nhỏ lên nhỏ, từ doanh nghiệp nhỏ lên vừa và từ doanh nghiệp vừa phát triển thành doanh nghiệp lớn.

Dự thảo cũng quy định tương đối toàn diện về hệ sinh thái hỗ trợ phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, kết nối đơn vị hỗ trợ, chuyên gia, cơ sở ươm tạo, cơ sở thí nghiệm dùng chung, trung tâm đổi mới sáng tạo, trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức tài chính, quỹ đầu tư, hiệp hội và doanh nghiệp lớn.

Đồng thời, bổ sung nhiều phương thức hỗ trợ theo hướng lấy doanh nghiệp làm trung tâm, trao quyền chủ động cho doanh nghiệp trong lựa chọn nội dung và đơn vị hỗ trợ, chuyển từ việc nhà nước hỗ trợ cái mình có sang hỗ trợ thứ doanh nghiệp cần (thông qua cung cấp phiếu hỗ trợ doanh nghiệp, đặt hàng, giao nhiệm vụ,…). Ngân sách nhà nước không chỉ để “chi hỗ trợ” mà sẽ đóng vai trò vốn dẫn dắt, chia sẻ rủi ro và huy động thêm nguồn lực xã hội cho phát triển doanh nghiệp.

Về các các chính sách hỗ trợ cụ thể, dự thảo Luật thiết kế 2 nhóm chính sách hỗ trợ phát triển, gồm: chính sách hỗ trợ chung và chính sách hỗ trợ trọng tâm cho một số nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa ưu tiên phát triển.

Theo đó, nhóm chính sách hỗ trợ chung tập trung vào các giải pháp để hỗ trợ khơi thông các điểm nghẽn đang cản trở hoạt động và phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt là về tiếp cận vốn, mặt bằng, công nghệ và thị trường. Doanh nghiệp được mở rộng khả năng tiếp cận các nguồn vốn và phương thức tài chính mới; tạo thuận lợi hơn về mặt bằng sản xuất; hỗ trợ chuyên sâu về nghiên cứu, đổi mới công nghệ và chuyển đổi số; đồng thời chuyển từ hỗ trợ xúc tiến thương mại đơn lẻ sang nâng cao năng lực đáp ứng thị trường, kết nối đầu ra và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.

Nhóm chính sách hỗ trợ trọng tâm tập trung vào doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia chuỗi giá trị, doanh nghiệp nhỏ và vừa kinh doanh bền vững, doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi từ hộ kinh doanh.

Theo Bộ trưởng Tài chính, trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao đòi hỏi khu vực kinh tế tư nhân phải mở rộng cả về quy mô và chất lượng, các nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa được lựa chọn ưu tiên hỗ trợ là các doanh nghiệp có khả năng tạo ra sự chuyển đổi rõ nét; có năng suất cao hơn, liên kết tốt hơn. Đây sẽ là nền tảng để doanh nghiệp có điều kiện, động lực đổi mới, trưởng thành và phát triển lên các quy mô lớn hơn.

Tạo động lực để SMEs phát triển cả về quy mô và chất lượng

Trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa thay thế Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, với các căn cứ chính trị và thực tiễn nêu trong tờ trình của Chính phủ.

Nhất trí với đề xuất đổi tên Luật, song Thường trực Ủy ban đề nghị rà soát tổng thể để bảo đảm các quy định thể hiện rõ nội hàm của tư duy “kiến tạo, phát triển”; tập trung xây dựng các cơ chế, chính sách tạo động lực để doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển cả về quy mô và chất lượng, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh cốt lõi, khả năng quản trị, đổi mới sáng tạo; khắc phục tình trạng hỗ trợ dàn trải, phân tán.

Cơ quan thẩm tra cơ bản nhất trí việc điều chỉnh tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa, đề nghị làm rõ căn cứ, lượng hóa đầy đủ tác động đối với việc điều chỉnh nâng số lao động, tổng nguồn vốn tối đa, tổng doanh thu nêu tại dự thảo Luật. Nhiều ý kiến đề nghị cân nhắc chỉ quy định tiêu chí khung tại Luật, giao Chính phủ quy định phương pháp, ngưỡng cụ thể để có thể điều chỉnh phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế-xã hội.

Về các chính sách hỗ trợ, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, bổ sung các nguyên tắc cơ bản về định hướng, cách thức xây dựng và thực hiện các chương trình hỗ trợ/trợ cấp, bảo đảm hỗ trợ có thời hạn, mục tiêu, nguồn lực và kết quả đầu ra rõ ràng.

Đối với hỗ trợ thuế, đề nghị rà soát chính sách hỗ trợ theo hướng các chính sách thuế được quy định thống nhất tại pháp luật chuyên ngành về thuế và cho phép doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ, cá nhân kinh doanh được hưởng mức thuế suất ưu đãi nhất theo quy định pháp luật về thuế.

Về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo, Thường trực Ủy ban cơ bản nhất trí tăng cường và đề nghị làm rõ tiêu chí xác định đối tượng. Đối với quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân và việc sử dụng nguồn vốn có yếu tố nhà nước để góp vốn, ủy thác đầu tư, đề nghị làm rõ thẩm quyền, phạm vi và mức độ tham gia của Nhà nước, cơ chế quản trị, chia sẻ rủi ro và lợi ích, trách nhiệm bảo toàn vốn; bảo đảm thống nhất với pháp luật có liên quan và quản lý chặt chẽ nguồn lực nhà nước.

Khơi thông nguồn lực tài chính, tín dụng là điểm đột phá then chốt

Phát biểu ý kiến tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị dự thảo Luật phải bám sát tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198 của Quốc hội về phát triển kinh tế tư nhân. Mục tiêu là chuyển từ hỗ trợ theo khả năng cung cấp của Nhà nước sang hỗ trợ theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp; lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đo lường bằng kết quả đầu ra.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là đạo luật đang được cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa rất mong đợi. Do đó, phải tạo được sự đột phá về chính sách, tập trung vào 4 vấn đề lớn: thay đổi tiêu chí xác định đối tượng ưu tiên; khơi thông các điểm nghẽn về nguồn lực, tài chính, tín dụng, đất đai và hạ tầng; đổi mới phương thức hỗ trợ theo kết quả, không cào bằng; phát triển hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, gắn với chuyển đổi số.

Về tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa, Chủ tịch Quốc hội cho rằng đơn giản hóa là bước tiến cần thiết nhưng chưa đủ. Điểm mới trong dự thảo lần này là bỏ tiêu chí tổng nguồn vốn - một tiêu chí khó xác định, dễ gây tranh cãi - và chỉ giữ tiêu chí số lao động bình quân/năm không quá 300 người, cùng với tổng doanh thu của năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng.

Dự thảo cũng mở rộng đối tượng ưu tiên như doanh nghiệp do phụ nữ, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số làm chủ; doanh nghiệp kinh doanh bền vững; doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh. Theo Chủ tịch Quốc hội, điểm tích cực của những điều chỉnh này là phù hợp với thực tiễn trong bối cảnh số hóa, trí tuệ nhân tạo phát triển, cơ cấu và tính chất lao động đang thay đổi, dễ đối chiếu với dữ liệu bảo hiểm xã hội, tăng tính minh bạch và giảm thủ tục…

Tuy nhiên, vấn đề rủi ro cần tính đến là ngưỡng doanh thu 400 tỷ đồng vẫn có thể khiến một số doanh nghiệp đã có năng lực cạnh tranh tốt được tiếp cận chính sách hỗ trợ, từ đó làm loãng nguồn lực. Trong khi đó, tiêu chí về số lao động có thể chưa phản ánh đúng đặc thù của doanh nghiệp công nghệ cao - ít lao động nhưng doanh thu lớn và giá trị gia tăng cao.

Vì vậy, Chủ tịch Quốc hội đề nghị Bộ Tài chính tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tiêu chí về giá trị gia tăng hoặc tỷ lệ chi phí trên doanh thu; có cơ để doanh nghiệp khi vượt ngưỡng trong 2-3 năm liên tục thì từng bước rút khỏi diện hỗ trợ.

Về khơi thông nguồn lực tài chính, tín dụng, Chủ tịch Quốc hội xác định đây là điểm đột phá then chốt. Dự thảo khuyến khích tổ chức tín dụng cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số, thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp là bất động sản; xây dựng chế độ kiểm toán đơn giản cho doanh nghiệp siêu nhỏ tương đồng hộ kinh doanh…

Đánh giá đây là những nội dung thực chất, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, nếu cơ chế cho vay dựa trên dữ liệu được thiết kế tốt, có bảo lãnh tín dụng hiệu quả, sẽ tạo điều kiện lớn cho doanh nghiệp nâng cao năng lực và mở rộng sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, thách thức được Chủ tịch Quốc hội chỉ ra là các ngân hàng thương mại vẫn có tâm lý e ngại rủi ro đối với tài sản vô hình. Vì vậy, cần xây dựng khung định giá tài sản trí tuệ, tài sản số một cách rõ ràng, đồng thời có cơ chế chia sẻ rủi ro thông qua quỹ bảo lãnh tín dụng. Nếu không, các chính sách này rất dễ chỉ dừng lại trên giấy.

Về chuyển từ Nhà nước cung cấp hỗ trợ sang hỗ trợ theo nhu cầu của doanh nghiệp, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh đây là điểm đổi mới tư duy rất rõ, nhất là việc cấp phiếu hỗ trợ từ ngân sách để doanh nghiệp chủ động chọn đơn vị tư vấn, đào tạo, chuyển đổi số phù hợp. Ngân sách nhà nước thanh toán dựa trên kết quả đầu ra và mức độ hài lòng của doanh nghiệp.

Chủ tịch Quốc hội cho biết, mô hình này đã được áp dụng thành công ở Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan…, buộc các đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ sẽ phải cạnh tranh về chất lượng, giảm tình trạng hỗ trợ hình thức, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

Tuy nhiên, cần kiểm soát nguy cơ gian lận và chất lượng dịch vụ không đồng đều giữa các địa phương. Vì vậy, cần có hệ thống đánh giá độc lập, công khai danh sách các nhà cung cấp đạt chuẩn và thiết lập cơ chế khiếu nại nhanh, thuận tiện cho doanh nghiệp.