Những trang giấy nhuốm màu thời gian, lưu giữ dấu tích của quá khứ đã và đang được bảo quản, tu bổ và phục chế để tiếp tục tồn tại qua nhiều thế hệ. Thông qua các buổi tham quan, trải nghiệm được tổ chức thường xuyên, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước) muốn mở ra cơ hội để công chúng hiểu rõ một phần di sản được lưu trữ, tu bổ và phục chế như thế nào, qua đó nâng cao nhận thức của xã hội về giá trị của di sản tư liệu và ý nghĩa của công tác lưu trữ.
Đưa di sản ra khỏi kho lưu trữ
Vào lúc 9 giờ sáng tại số 5 Vũ Phạm Hàm, phường Yên Hòa, Hà Nội, nhóm chúng tôi bắt đầu hoạt động trải nghiệm mang tên “Một ngày ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I". Mọi người được Đào Thị Ngọc Nhàn, cán bộ Phòng Phát huy giá trị tài liệu dẫn đến Phòng Xử lý nghiệp vụ, nơi ông Trần Đăng Phương, Trưởng phòng, cùng các cán bộ đang miệt mài với công việc thường ngày.
Để bắt đầu, ông Phương giới thiệu khái quát cho chúng tôi lịch sử của công tác lưu trữ Việt Nam, trong đó có hệ thống trung tâm lưu trữ quốc gia thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước (Bộ Nội vụ) được đánh số La Mã gồm I, II, III, IV và chức năng/tài liệu lưu trữ của mỗi trung tâm. Chẳng hạn như ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I nơi chúng tôi đang đứng, với 32 kho, có nhiệm vụ quản lý khối tài liệu lưu trữ thời kỳ phong kiến (tài liệu Hán-Nôm), tài liệu tiếng Pháp xứ Bắc Kỳ thời kỳ Pháp thuộc và tài liệu của chính quyền thân Pháp ở vùng tạm chiếm từ năm 1946 đến 1954…
Theo ông Phương, muốn làm tốt công tác lưu trữ, bảo quản và tu bổ, phục chế tài liệu, trước hết người cán bộ phải có tình yêu với nghề. Mà muốn yêu nghề thì phải hiểu công việc, muốn hiểu thì phải học và tích lũy kinh nghiệm.
Cứ thế, như một giáo viên đứng lớp giảng bài, trong hơn một giờ đồng hồ, ông Phương đã cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin giá trị. Qua đó, mọi người phần nào hiểu rằng, trong bảo quản, dù yếu tố quan trọng nhất là kho nhưng không thể xem nhẹ yếu tố bảo quản dự phòng, để xác định mức độ nguy cơ tài liệu bị hỏng và có phương án ứng xử phù hợp khi tu bổ hay phục chế.
Bên cạnh đó, ông Phương cũng giúp chúng tôi hiểu rõ hơn những con người đang làm công tác lưu trữ, bảo quản tài liệu giấy. Theo ông, ngoài tình yêu nghề, kinh nghiệm còn đòi hỏi ở người cán bộ làm công tác lưu trữ sự kiên nhẫn và tính cẩn thận, không cho phép sự nóng vội bởi chỉ một thao tác thiếu cẩn trọng cũng có thể khiến tài liệu bị hư hỏng và khó có khả năng phục hồi.
Ông Phương thường khuyên nhân viên tranh thủ buổi sáng, khi tinh thần còn minh mẫn, để xử lý những công việc khó và phức tạp; khi mệt mỏi có thể chuyển sang những việc nhẹ nhàng hơn. Với những trường hợp vượt quá khả năng xử lý, cần báo cáo để tìm phương án phù hợp, thay vì cố làm rồi có thể gây tổn hại cho tài liệu…
Như để chứng minh thêm, ông Phương sau đó đưa chúng tôi gặp các chuyên gia trực tiếp thực hiện việc tu bổ, phục chế tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I như Nguyễn Thu Hiền, Lê Thị Xuyến, Nguyễn Thị Loan…, trong đó chị Hiền có gần 20 năm gắn bó tại đây. Nhìn cách họ tỉ mỉ xử lý từng trang giấy, chúng tôi phần nào hiểu vì sao Nhàn ví những người làm công việc này như những “con kiến thợ”.
Hôm chúng tôi đến, hai chị Hiền và Xuyến đang tu bổ những tài liệu từ trước năm 1945. Sau khi trải qua các bước khảo sát, đánh giá tình trạng, lập phương án xử lý, vệ sinh và chuẩn bị, tài liệu được đưa đến Phòng Xử lý nghiệp vụ, tiến hành tu bổ. Một trong những thao tác được giới thiệu là bồi nền bằng giấy dó với hồ chuyên dụng nhằm gia cố những phần giấy bị hư hỏng.
Công việc tưởng đơn giản nhưng khi trực tiếp thử sức, chúng tôi mới cảm nhận được sự khéo léo và kiên nhẫn cần có. Từ việc quét hồ lên giấy dó sao cho đều, đặt tài liệu lên bề mặt giấy đã xử lý, dùng bay làm phẳng, đến việc phủ vải màn ẩm và sử dụng con lăn theo hướng từ giữa ra các cạnh, mỗi thao tác đều đòi hỏi sự chính xác và nhẹ nhàng.
Đưa lịch sử đến gần công chúng
Không dừng lại ở việc giới thiệu công việc bảo quản, tu bổ và phục chế tài liệu giấy, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I còn chú trọng đưa những giá trị lịch sử chứa đựng trong tài liệu lưu trữ đến gần hơn với công chúng thông qua hoạt động trưng bày, giới thiệu. Dịp này, chúng tôi có cơ hội tham quan tìm hiểu Châu bản triều Nguyễn. Như Nhàn giới thiệu, “Châu bản triều Nguyễn - Di sản tư liệu thế giới của UNESCO” là một trưng bày tài liệu lưu trữ cố định, nhằm quảng bá tôn vinh các giá trị của di sản Châu bản triều Nguyễn, giúp công chúng có điều kiện tiếp cận gần hơn với tài liệu lưu trữ quốc gia.
Theo Nhàn, Châu bản triều Nguyễn là những văn thư trình lên nhà vua phê duyệt, mang dấu ấn “ngự phê”, “ngự lãm” bằng mực màu son đỏ của vua và đóng ấn tín của triều đình. Đây là nguồn tư liệu gốc quý giá với những thông tin có độ tin cậy cao, phản ánh mọi mặt hoạt động của triều đình và đời sống xã hội của đất nước giai đoạn nhà Nguyễn.
Qua sự hướng dẫn của Nhàn, các tài liệu không đơn thuần được giới thiệu dưới dạng những văn bản cổ hay hiện vật đặt trong tủ kính. Thông qua cách sắp xếp theo từng chủ đề, kết hợp hình ảnh, thông tin thuyết minh và các phương tiện trình chiếu hiện đại, nội dung của Châu bản được diễn giải theo hướng trực quan, giúp người xem dễ dàng tiếp cận những vấn đề lịch sử vốn không đơn giản.
Cô giáo Trần Mai trong đoàn chúng tôi cho biết, từ quá trình thống nhất giang sơn, đặt quốc hiệu, xác lập và thực thi chủ quyền quốc gia đến hoạt động bang giao quốc tế, mỗi chủ đề của trưng bày đều mở ra một góc nhìn về hoạt động quản lý, điều hành của triều Nguyễn và những vấn đề đặt ra trong lịch sử dân tộc.
Theo Tiến sĩ Rujaya Abhakorn, chuyên gia lịch sử, Đại sứ Thiện chí chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương (MOWCAP), mặc dù các tư liệu quý này chỉ là một phần còn sót lại qua các cuộc chiến tranh và sự hủy hoại của thiên nhiên nhưng những bản gốc nguyên vẹn còn lại không có gì để nghi ngờ về tính xác thực và tính độc đáo. Bộ sưu tập này cho thấy những khía cạnh khác nhau của lịch sử Việt Nam, của khu vực Đông Nam Á và một phần quan trọng của lịch sử thế giới.
Đúng là những trang giấy cũ có thể nhuốm màu thời gian nhưng những giá trị lịch sử chứa đựng trong đó vẫn còn nguyên ý nghĩa. Nếu việc bảo quản, tu bổ và phục chế giúp tài liệu lưu trữ tiếp tục tồn tại qua nhiều thế hệ, thì các hoạt động tham quan, trải nghiệm và trưng bày ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và các trung tâm khác lại mở ra cơ hội để công chúng tiếp cận, tìm hiểu và cảm nhận những giá trị ấy. Đó cũng là cách để di sản tư liệu không nằm yên trong các kho lưu trữ mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa, góp phần bồi đắp nhận thức lịch sử và ý thức gìn giữ di sản cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
