Theo đồng chí Nguyễn Duy Ngọc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Nghị quyết thay thế Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5/5/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; sửa đổi Luật Thủ đô năm 2024 và Quy hoạch Tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, là ba nội dung về thể chế, quy hoạch và mô hình phát triển có mối quan hệ rất chặt chẽ. Trong đó, quy hoạch có tính dẫn dắt, Nghị quyết và Luật Thủ đô là cơ sở, điều kiện để thực hiện, mô hình là phương thức tổ chức thực thi và phân bổ nguồn lực hiện thực hóa quy hoạch. Cùng với đó, chủ trương định hướng đổi mới mô hình phát triển kinh tế - xã hội Thủ đô gắn với xác lập mô hình tăng trưởng hai con số cũng được xác định.
Qua rà soát đánh giá của Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội, Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 với 7 Chương, 54 Điều, đến nay đã có 5 điều bị bãi bỏ toàn bộ, 10 điều bị bãi bỏ một phần, sửa đổi, bổ sung về nội dung. Các điều đang có hiệu lực thì có nhiều nội dung không còn là cơ chế đặc thù, vượt trội, do các luật, nghị quyết ban hành sau đã kế thừa, đưa vào quy định của pháp luật có nội dung quy định thuận lợi hơn. Một số điều khoản không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc sáp nhập, thay đổi địa giới hành chính. Một số nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố cụ thể hóa Luật Thủ đô ban hành trước đó quy định theo mô hình cũ (phân định thẩm quyền cho cấp huyện), chưa kịp sửa đổi bổ sung, gây khó khăn, vướng mắc khi áp dụng tại cấp phường, xã mới.
Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân thành phố Dương Đức Tuấn cho biết, mặc dù Luật Thủ đô (sửa đổi) đã trao thêm một số thẩm quyền cho thành phố, nhưng trên thực tế, mức độ phân quyền còn hạn chế, chưa tương xứng với vị trí, vai trò và yêu cầu quản trị của Thủ đô. Nhiều lĩnh vực quan trọng vẫn phải thực hiện theo khuôn khổ pháp luật chung, làm giảm tính chủ động, linh hoạt của chính quyền thành phố trong xử lý các vấn đề mới, phức tạp.
Bên cạnh đó, các vấn đề đô thị cốt lõi của Thủ đô như an toàn thực phẩm, môi trường, ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, trật tự - an toàn đô thị đều mang tính liên ngành, liên cấp, liên vùng, tuy nhiên việc xử lý trên thực tế còn phân tán, thiếu thống nhất, hiệu quả chưa cao. Luật Thủ đô hiện hành chưa trao đầy đủ thẩm quyền cho thành phố trong việc áp dụng các biện pháp quản lý đặc thù, kịp thời, phù hợp với tính chất đô thị đặc biệt và yêu cầu bảo đảm trật tự, an toàn xã hội của Thủ đô.
Theo đánh giá của Tiến sĩ, kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, thiết kế của Luật Thủ đô năm 2024 chưa đáp ứng được yêu cầu về tính đặc thù. Nhiều quy định “vượt trội” cho Thủ đô trong thời gian ngắn đã không còn bảo đảm được tính chất này, nhất là trong việc thử nghiệm các mô hình, cơ chế mới trong một số lĩnh vực mà Hà Nội đang rất chú trọng phát triển như chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo hay quản trị đô thị.
Bước đầu, Thành phố Hà Nội đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Thủ đô hiện hành và bổ sung cơ chế, chính sách mới gồm bốn nhóm nội dung lớn với 31 cơ chế, chính sách. Trong đó, trọng tâm là khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô và giá trị ưu tiên áp dụng của Luật Thủ đô trong hệ thống pháp luật. Tinh thần xuyên suốt là "Trao quyền mạnh hơn - phân cấp, phân quyền toàn diện, triệt để hơn - Trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn”. Dự án luật hướng tới việc hoàn thiện thể chế đặc biệt, vượt trội, ổn định, có tầm nhìn dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò, tính chất riêng có của Thủ đô; đưa thể chế, pháp luật về Thủ đô trở thành lợi thế cạnh tranh, nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ cho phát triển, tạo dư địa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số. Đặc biệt là giải quyết triệt để 5 “điểm nghẽn” (ùn tắc giao thông, trật tự đô thị, ngập úng, ô nhiễm môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm).
Kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, những đợt mưa lớn trong năm 2025 cho thấy hệ thống thoát nước hiện tại chưa đáp ứng được thực tế. Để khắc phục tình trạng ngập úng, thích ứng với biến đổi khí hậu, Hà Nội cần có thể chế phù hợp, tầm nhìn dài hạn, giải pháp công nghệ và quy hoạch đồng bộ để giảm đến mức thấp nhất những thiệt hại, bảo vệ hạ tầng cũng như đời sống người dân.
Việc sửa đổi Luật Thủ đô cần hướng tới xây dựng khuôn khổ pháp lý đột phá, tạo lợi thế cạnh tranh trong khu vực và quốc tế; khơi dậy động lực phát triển nhanh, bền vững cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, hiện thực hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Mô hình phát triển của Thủ đô định hướng chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên, đầu tư theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao làm động lực trung tâm.
