Để thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW một cách hiệu quả, các trường đại học cần có chiến lược dài hạn không chỉ để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, mà còn làm nền tảng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên mới.
Nghị quyết số 71-NQ/TW khẳng định hiện đại hóa, nâng tầm giáo dục đại học, tạo đột phá phát triển nhân lực trình độ cao và nhân tài, dẫn dắt nghiên cứu, đổi mới sáng tạo là mục tiêu, nhiệm vụ then chốt và cấp thiết góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của quốc gia.
Đây là định hướng chiến lược thể hiện tầm nhìn của Đảng về vai trò của tri thức, công nghệ và sáng tạo trong thời đại mới. Giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học được xem là trụ cột quan trọng để thực hiện khát vọng “Việt Nam hùng cường, thịnh vượng vào năm 2045”.
Theo thống kê, cả nước có hơn 260 cơ sở giáo dục đại học, học viện bao gồm hai đại học quốc gia, ba đại học vùng, bốn đại học khác và 255 trường đại học, học viện. Hiện tại, một số trường đại học Việt Nam đã lọt vào nhóm các trường đại học hàng đầu khu vực, tiêu biểu như Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Trường đại học Tôn Đức Thắng...
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, các lĩnh vực khoa học, công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học, năng lượng sạch, vật liệu tiên tiến, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo… đang định hình vị thế quốc gia và của các trường đại học.
Do đó, việc xây dựng một số trường đại học Việt Nam vươn lên nhóm hàng đầu châu Á và thế giới không chỉ là yêu cầu phát triển giáo dục mà còn đòi hỏi phải làm chủ một nền khoa học, công nghệ tiên tiến, cốt lõi, đây chính là nhiệm vụ chính trị, chiến lược trong giai đoạn mới. Tiến sĩ Lê Trung Đạo, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Tài chính-Marketing cho rằng: Trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế, y tế đến quản trị công.
Đặc biệt trong giáo dục đại học, AI không chỉ góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, hỗ trợ nghiên cứu khoa học mà còn mở ra khả năng cá nhân hóa học tập, dự báo xu hướng nghề nghiệp và nâng cao hiệu quả quản trị. Nhiều quốc gia trên thế giới đã coi AI là một trong những trụ cột chiến lược trong hiện đại hóa.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Hải, Trường đại học Kinh tế-Luật, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tính đến nay, Việt Nam đã có một số trường đại học định vị theo hướng nghiên cứu như: Đại học Quốc gia Hà Nội với chiến lược “Đại học nghiên cứu định hướng đổi mới sáng tạo”; Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh với các đơn vị thành viên mạnh về nghiên cứu và chuyển giao công nghệ; Đại học Bách khoa Hà Nội với mô hình “Đại học nghiên cứu định hướng công nghệ và đổi mới sáng tạo”.
Như vậy, có thể thấy, sự hình thành và phát triển mô hình đại học nghiên cứu ở Việt Nam là xu thế tất yếu, phù hợp với yêu cầu của thời đại số và chiến lược phát triển quốc gia dựa trên tri thức. Tuy nhiên, để đạt được chuẩn mực của các đại học nghiên cứu quốc tế, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế tự chủ, chính sách đầu tư cho nghiên cứu và hệ thống đánh giá dựa trên chất lượng đầu ra khoa học, công nghệ.
Để xây dựng trường đại học nghiên cứu mạnh, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Hải cùng cộng sự đề xuất cần có nhận thức và các giải pháp mang tính đột phá. Cụ thể, Chính phủ và ngành giáo dục cần có quyết tâm chiến lược, đầu tư có trọng điểm và thỏa đáng cho việc xây dựng một số đại học nghiên cứu trọng điểm ở Việt Nam; cần đổi mới tư duy, cải cách triệt để giáo dục đại học (trước hết là mô hình và cách thức quản trị đại học) để các đại học định hướng nghiên cứu có môi trường, điều kiện phát triển học thuật thuận lợi nhất. Bên cạnh sự đầu tư từ ngân sách, các đại học định hướng nghiên cứu cần đa dạng hóa nguồn tài chính ở cả trong và ngoài nước. Trên cơ sở được đầu tư về cơ sở vật chất, tài chính, môi trường học thuật thuận lợi, các đại học định hướng nghiên cứu ở Việt Nam cần có cơ chế mở để thu hút các nhà khoa học, nhà sư phạm ưu tú.
Sự hình thành và phát triển của đại học nghiên cứu không có chỗ cho thái độ nguội lạnh, thiếu ý chí quyết tâm, song cũng không thể dung nạp tư duy chủ quan, nôn nóng, duy ý chí. Đại học nghiên cứu sẽ hình thành và phát triển với một quyết tâm lớn, một chiến lược và lộ trình phù hợp, đó cũng là điều kiện để phát triển bền vững đối với các trường đại học.
Các chuyên gia cũng cho rằng, cách mạng công nghiệp 4.0 và sự bùng nổ khoa học, công nghệ đang tái định hình toàn diện mọi mặt của đời sống kinh tế-xã hội. Đây vừa là thách thức to lớn, vừa là cơ hội lịch sử, đặt ra yêu cầu cấp bách cho hệ thống giáo dục đại học phải tự làm mới mình, trở thành bệ phóng vững chắc tạo ra động lực phát triển đột phá cho đất nước.
Hơn lúc nào hết, việc đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng thích ứng, đổi mới và sáng tạo không còn là lựa chọn, mà là yếu tố sống còn quyết định tương lai và vị thế của quốc gia. Trong bối cảnh đó, mối liên kết chiến lược giữa Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp đã trở thành xu thế tất yếu.
Đây chính là “chìa khóa vàng” để giải quyết bài toán nâng cao chất lượng đào tạo gắn liền với thực tiễn, thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và kiến tạo một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện. Sự hợp tác sức mạnh từ ba trụ cột này sẽ tạo ra một lực đẩy cộng hưởng, giúp nâng tầm năng lực cạnh tranh quốc gia một cách bền vững.
