Biến động ấy không đơn thuần là quy luật cung - cầu, mà phản ánh thực trạng của một ngành hàng đã đạt kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ USD nhưng vẫn thiếu nền tảng phát triển bền vững. Năm 2025 từng được xem là "năm vàng" của ngành khi giá dừa tăng mạnh, có thời điểm dừa tươi đạt gần 200 nghìn đồng/chục, dừa khô hơn 220 nghìn đồng/chục. Giá cao, người nông dân hưởng lợi nhưng lại khiến nhiều doanh nghiệp chế biến đối mặt áp lực thiếu nguyên liệu, chi phí đầu vào tăng đột biến, hợp đồng xuất khẩu đứng trước nguy cơ thua lỗ. Đến năm 2026, thị trường đảo chiều, giá dừa khô chỉ còn khoảng 40 nghìn đồng/ chục, dừa tươi khoảng 50 nghìn đồng/chục. Sức mua giảm, thương lái hạn chế thu mua, người trồng dừa lại trở thành đối tượng gánh chịu nhiều rủi ro nhất.
Điều đáng suy nghĩ là ở cả hai thái cực, chuỗi giá trị đều bộc lộ những khoảng trống. Khi giá tăng, doanh nghiệp thiếu nguyên liệu; khi giá giảm, nông dân mất thu nhập, còn doanh nghiệp cũng không thể ngay lập tức mở rộng sản xuất vì nhu cầu thị trường không tăng tương ứng. Chuỗi cung ứng vận hành theo những biến động ngắn hạn thay vì được liên kết bằng các cam kết dài hạn và cơ chế chia sẻ lợi ích. Nghịch lý ấy cho thấy Việt Nam chưa thật sự xây dựng được một nền kinh tế dừa.
Thực tế, từ nước dừa, cơm dừa, dầu dừa cho đến xơ dừa, đọt dừa... đều có thể tạo ra giá trị gia tăng cao nếu được đầu tư chế biến và xây dựng thương hiệu. Đây mới là dư địa để ngành dừa nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm phụ thuộc vào những biến động của thị trường. Muốn vậy, trước hết cần tổ chức lại vùng nguyên liệu theo hướng liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Các hợp đồng bao tiêu phải trở thành cơ chế chia sẻ lợi ích và rủi ro, thay vì chỉ phát huy tác dụng khi thị trường thuận lợi. Song song với đó là đẩy mạnh chế biến sâu, mở rộng thị trường cho các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, phát triển vùng trồng đạt tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Quan trọng hơn, ngành dừa cần chuyển từ tư duy chạy theo giá sang tư duy phát triển chuỗi giá trị. Mục tiêu không phải là tạo ra những đợt tăng giá kỷ lục, mà là duy trì một mặt bằng giá ổn định để người trồng có lợi nhuận hợp lý, doanh nghiệp có đủ nguyên liệu đầu tư dài hạn và thị trường có nguồn cung bền vững.
Giá dừa sẽ còn tăng giảm theo quy luật thị trường. Nhưng nếu mỗi chu kỳ biến động vẫn khiến nông dân thấp thỏm, doanh nghiệp bị động và chuỗi cung ứng liên tục đứt gãy, thì kim ngạch tỷ USD cũng khó chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh thật sự. Chỉ khi vùng nguyên liệu, chế biến, thị trường và thương hiệu được kết nối trong một chuỗi giá trị thống nhất, dừa Việt Nam mới có thể bước ra thế giới theo cách của một ngành kinh tế hiện đại.
