Sau sáp nhập địa giới hành chính, rừng cây thuộc quyền quản lý của thành phố Đà Nẵng. Khu rừng di sản quý hiếm này đang đứng trước cơ hội mới: Vừa gìn giữ giá trị văn hóa-tâm linh, vừa phát huy tiềm năng để phát triển bền vững.
Cây thần trong tâm thức và đời sống đồng bào Cơ Tu
Rừng pơ mu tại xã Hùng Sơn (huyện Tây Giang cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng) trải dài trên diện tích khoảng 450 ha, ở độ cao từ 1.300-1.700m so với mực nước biển. Đây là một trong những quần thể pơ mu nguyên sinh hiếm hoi còn lại trên dãy Trường Sơn, với 725 cây cổ thụ được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản từ năm 2015.
Nhiều cây pơ mu nơi đây có tuổi đời từ 800 đến hơn 1000 năm, đường kính gốc hơn 2m, vươn cao sừng sững như những “cột trụ” xanh khổng lồ. Với đồng bào Cơ Tu, đây không chỉ là loài gỗ quý mà còn là “cây thần” gắn liền với tín ngưỡng và đời sống tinh thần. Họ quan niệm, pơ mu là nơi trú ngụ của thần linh và linh hồn người đã khuất, do vậy tuyệt đối không được chặt phá hay xâm hại.
Trong đời sống hằng ngày, gỗ pơ mu chỉ được đồng bào sử dụng trong những việc linh thiêng, như làm bàn thờ, cột Gươl - ngôi nhà cộng đồng, hay quan tài cho người đã mất. Việc khai thác bừa bãi bị cấm tuyệt đối. Ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hùng Sơn chia sẻ: “Người Cơ Tu luôn xem pơ mu là cây của thần linh. Đụng đến pơ mu mà không có sự đồng thuận của cộng đồng là điều cấm kỵ. Có lẽ nhờ vậy mà rừng pơ mu được gìn giữ gần như nguyên vẹn qua nhiều thế hệ”.
Nhờ sự bảo vệ thiêng liêng ấy, rừng pơ mu Hùng Sơn không chỉ trường tồn như một “bảo tàng sống” của thiên nhiên mà còn trở thành niềm tự hào, gắn kết cộng đồng Cơ Tu với cội nguồn văn hóa bản địa.
Bảo tồn di sản, phát huy giá trị gắn với cộng đồng
Theo Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, việc công nhận 725 cây pơ mu tại Hùng Sơn vào năm 2015 là Cây Di sản đã khẳng định giá trị nổi bật của khu rừng pơ mu này trong hệ thống tài nguyên thiên nhiên quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Cơ Tu địa phương mà còn đặt ra trách nhiệm lớn hơn trong công tác bảo vệ, gìn giữ.
Ông Nguyễn An, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Hùng Sơn nhấn mạnh: “Danh hiệu di sản là sự ghi nhận nhưng đồng thời cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm. Bảo vệ rừng pơ mu chính là bảo vệ văn hóa, bảo vệ nguồn sống và tương lai của người Cơ Tu nơi đây”.
Thực hiện trách nhiệm nêu trên, những năm qua, chính quyền địa phương đã thành lập các tổ tuần tra cộng đồng, kết hợp với lực lượng kiểm lâm, biên phòng để giám sát, ngăn ngừa tình trạng khai thác trái phép. Đồng thời, công tác tuyên truyền được lồng ghép trong sinh hoạt thôn, bản và trong trường học, nhằm nâng cao nhận thức cho thế hệ trẻ. Người dân không chỉ xem rừng là “lá phổi xanh” mà còn hiểu rằng giữ rừng là giữ lấy chính sinh kế của mình.
Đáng chú ý, Hùng Sơn đã gắn bảo tồn rừng pơ mu với phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến nơi đây được chiêm ngưỡng những cây pơ mu nghìn năm tuổi, khám phá hệ sinh thái rừng già, đồng thời trải nghiệm văn hóa Cơ Tu như ngắm kiến trúc nhà Gươl, tham gia điệu múa tung tung da dá, thưởng thức rượu Tr’đil, ẩm thực truyền thống và nghề thủ công đan lát.
Ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hùng Sơn, nhấn mạnh: “Người Cơ Tu ở đây rất tự hào về rừng pơ mu. Bà con hiểu rằng nếu biết gìn giữ và khai thác đúng cách, rừng sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho con cháu và cả cộng đồng. Đặc biệt, sau ngày rừng pơ mu được công nhận là Cây Di sản, kết hợp với sự phong phú, đa dạng và giàu truyền thống văn hóa của đồng bào Cơ Tu bản địa, nhiều đơn vị lữ hành đã tổ chức các tour, tuyến tham quan, tìm hiểu tại đây, mở ra hướng phát triển mới cho cộng đồng địa phương”.
Rõ ràng, chính sự gắn kết giữa thiên nhiên-văn hóa-con người đã làm nên sức sống của rừng pơ mu Hùng Sơn, biến nơi đây thành một “địa chỉ xanh” trên bản đồ du lịch sinh thái miền núi.
Tầm nhìn mới của Đà Nẵng với rừng cây di sản
Việc xã Hùng Sơn và rừng pơ mu nay thuộc địa giới thành phố Đà Nẵng đã mở ra cơ hội để nâng tầm giá trị di sản này. Với định hướng xây dựng thành phố “xanh-thông minh-đáng sống”, Đà Nẵng có điều kiện và trách nhiệm lớn hơn trong quy hoạch bảo tồn, gắn rừng pơ mu vào chiến lược phát triển bền vững.
Trong tầm nhìn đó, rừng pơ mu không chỉ là một “bảo tàng tự nhiên” mà còn là nguồn lực kinh tế- văn hóa. Thành phố có thể xây dựng những tour du lịch sinh thái chuyên đề, kết hợp trải nghiệm đời sống đồng bào Cơ Tu, qua đó mở rộng không gian du lịch từ biển, sông, đô thị ra miền núi. Đây là hướng đi để Đà Nẵng đa dạng hóa sản phẩm, kéo dài thời gian lưu trú của du khách, đồng thời chia sẻ lợi ích kinh tế với cộng đồng địa phương.
Ông Nguyễn An, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Hùng Sơn cho biết: “Điều người dân mong đợi là thành phố sẽ có chính sách cụ thể để rừng pơ mu không chỉ là một di sản thiên nhiên được ghi nhận mà còn là nguồn lực phát triển. Nhờ đó, đồng bào Cơ Tu vừa giữ được rừng, vừa nâng cao đời sống”.
Để làm được điều đó, theo ông An, cần có sự đầu tư đồng bộ: Hỗ trợ nghiên cứu khoa học, bảo tồn hệ sinh thái rừng; phát triển hạ tầng du lịch gắn với bản sắc bản địa; đồng thời khuyến khích người dân tham gia làm du lịch, giữ nghề truyền thống, sản xuất nông nghiệp sạch. “Khi ấy, rừng pơ mu sẽ không chỉ là điểm đến, mà còn là “bệ đỡ” bền vững cho cả văn hóa, kinh tế và môi trường miền núi phía tây Đà Nẵng”, ông Nguyễn An nhấn mạnh.
Câu chuyện rừng pơ mu Hùng Sơn vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một xã miền núi. Nó là minh chứng cho mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa bảo tồn và phát triển. Và trong tầm nhìn mới của Đà Nẵng, di sản nghìn năm này hoàn toàn có thể trở thành biểu tượng cho một thành phố đáng sống- giàu bản sắc- bền vững từ biển, sông đến núi rừng.
