Nguyên liệu chính của nghề khảm trai chính là vỏ các loại trai, ốc và điệp. Đây là những loại nguyên liệu tự nhiên và ngày càng khan hiếm.
Chủ tịch Hiệp hội Khảm trai Phú Xuyên Nguyễn Vinh Quang cho biết, trước đây, các loại vỏ này có thể được thu mua dễ dàng với giá hợp lý. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức trong nhiều năm, cộng với ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và các quy định nghiêm ngặt về bảo tồn sinh học đã khiến nguồn cung trở nên thiếu ổn định. Tình trạng khan hiếm đã đẩy giá nguyên liệu tăng cao mà chất lượng lại không đồng đều, khiến nghệ nhân phải tốn nhiều thời gian lựa chọn, xử lý, có khi phải loại bỏ nếu không đạt yêu cầu kỹ thuật.
Cũng trăn trở về nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, Chủ tịch Hiệp hội Gốm sứ Kim Lan Đào Việt Bình cho biết, hằng năm, nhu cầu của các cơ sở sản xuất trên địa bàn Hà Nội ước tính khoảng 60-80 nghìn tấn đất sét, cao lanh; 10 nghìn tấn tràng thạch, thạch anh; 2-3 nghìn tấn men, phụ gia... Phần lớn nguyên liệu phải mua từ các tỉnh: Phú Thọ, Quảng Ninh, Lào Cai và một phần nhập khẩu.
Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng nguyên liệu hiện còn nhiều bất cập. Nguồn cung phụ thuộc vào thương lái trung gian; khó tiếp cận các mỏ đất chất lượng cao; giá nguyên liệu biến động mạnh; chưa có hệ thống logistics chuyên biệt và chất lượng nguyên liệu không đồng đều.
Theo số liệu khảo sát mới nhất của Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp Hà Nội, trung bình một năm, các làng nghề mây tre đan của Hà Nội tiêu thụ khoảng 6.800 tấn nguyên liệu; các làng nghề gốm sứ tiêu thụ khoảng 620.000 tấn; các làng nghề sơn mài khoảng 4.000 tấn; làng nghề gỗ khoảng 1 triệu m3 gỗ. Tuy nhiên, nguồn cung nguyên liệu chưa ổn định là một trong những nguyên nhân làm cho sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Hà Nội thiếu sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Không chỉ các làng nghề chịu tác động, ngay cả những địa phương có thế mạnh về nguyên liệu cũng đang đối mặt với tình trạng suy giảm tài nguyên và thiếu liên kết chuỗi. Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến công và Tư vấn phát triển công nghiệp tỉnh Phú Thọ Hoàng Xuân Tiến cho biết, việc thiếu quy hoạch và bảo tồn khiến nhiều vùng nguyên liệu ngày càng thu hẹp. Điểm yếu lớn nhất hiện nay là thiếu liên kết bền vững giữa vùng nguyên liệu và các cơ sở sản xuất. Hầu hết nguyên liệu được thu mua qua thương lái nhỏ lẻ, không có hợp đồng ổn định, dẫn đến chất lượng khó kiểm soát và giá cả bấp bênh.
Một số hợp tác xã đã tổ chức vùng nguyên liệu riêng, nhưng quy mô còn nhỏ, chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất lớn. Ngoài ra, khâu sơ chế nguyên liệu tại chỗ còn hạn chế, chưa đạt tiêu chuẩn… Những điều này làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm và khả năng xuất khẩu.
Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ và Tư vấn phát triển Công thương tỉnh Nghệ An Hoàng Minh Tuấn chia sẻ, ngoài nguồn cung tại chỗ, Nghệ An có khả năng kết nối với vùng biên giới Lào để hình thành các trạm thu mua, trung chuyển nguyên liệu về cho các làng nghề trong nước. Tuy vậy, việc thiếu đầu mối cung ứng gỗ ổn định đang là điểm nghẽn, khiến nhiều doanh nghiệp không dám nhận đơn hàng lớn. Quy hoạch vùng nguyên liệu hiện còn phân tán, thiếu phân tầng, gây khó khăn cho việc quản lý và phát triển lâu dài.
Để giải quyết bài toán nguyên liệu cho ngành thủ công mỹ nghệ một cách bền vững, cần thiết phải thúc đẩy liên kết hợp tác toàn diện giữa các bên trong chuỗi giá trị. Đại diện tỉnh Phú Thọ cho rằng, trước mắt, cần thiết lập lại hệ thống vùng nguyên liệu với địa chỉ hành chính rõ ràng, từ đó, xây dựng chuỗi liên kết giữa người trồng, cơ sở sơ chế, nhà sản xuất và thị trường tiêu thụ.
Bên cạnh đó, cần khảo sát, đánh giá tiềm năng nguyên liệu bản địa, lựa chọn cây trồng đặc trưng để bảo tồn, nhân giống và phát triển theo hướng hàng hóa chất lượng cao. Các công đoạn sơ chế như xử lý, sấy khô, phân loại nguyên liệu cũng cần được đầu tư để tăng giá trị gia tăng và giảm phụ thuộc nguồn bên ngoài.
Mới đây, Sở Công thương thành phố Hà Nội đã chủ trì phối hợp Sở Công thương các tỉnh, thành phố tổ chức hội nghị kết nối cung-cầu nguyên liệu đầu vào ngành thủ công mỹ nghệ giữa doanh nghiệp Hà Nội và các tỉnh, thành phố khu vực phía bắc. Thông qua hội nghị, các doanh nghiệp Hà Nội và các tỉnh, thành phố đã gặp gỡ, tìm kiếm đối tác cung cấp nguyên liệu, gia công bán thành phẩm một cách ổn định, lâu dài và có chất lượng.
Bên cạnh đó, Sở Công thương Hà Nội cũng đã rà soát, phát triển ổn định vùng nguyên liệu cung ứng tại chỗ nhằm bảo đảm cung ứng một phần nguyên liệu cho các làng nghề của thành phố. Xây dựng kế hoạch phát triển vùng nguyên liệu bền vững từ các tỉnh/vùng trong nước, các nước trong khu vực và thế giới, đồng thời, xây dựng chợ đầu mối giao dịch nguyên liệu sản xuất cho các làng nghề. Các làng nghề cũng nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu, giảm thất thoát, tránh lãng phí nguyên liệu để phát triển bền vững.
