Thay vì tiếp tục mở rộng theo mô hình tập trung quanh lõi nội đô hay chùm đô thị vệ tinh, Hà Nội xác lập cấu trúc “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chủ đạo.
Trọng tâm của cấu trúc mới là 9 cực tăng trưởng được gắn kết bởi các trục động lực và trung tâm lớn, tạo thành khung không gian mở, linh hoạt, dự trữ dư địa cho tương lai. Tiến sĩ, Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam đánh giá, điểm mới của quy hoạch Thủ đô là chuyển từ mô hình “chùm đô thị” sang “đa trung tâm, đa cực”, không chỉ phân bố lại dân cư, mà còn tái cấu trúc hạ tầng kỹ thuật và xã hội, tạo nền tảng đồng bộ giao thông, không gian công cộng, không gian xanh và liên kết vùng.
Theo quy hoạch, cực trung tâm - khu vực nội đô lịch sử và mở rộng (hữu ngạn sông Hồng) là cực văn hóa-lịch sử-chính trị. Cực phía bắc (thuộc vùng Đông Anh-Mê Linh-Sóc Sơn cũ) là cực động lực hội nhập. Cực phía đông (thuộc vùng Gia Lâm-Long Biên cũ) là cực động lực cửa ngõ và thương mại dịch vụ.
Cực phía nam (thuộc vùng Phú Xuyên-Ứng Hòa cũ) là cực động lực công nghiệp và logistics. Cực phía nam, tây nam là Vân Đình-Đại Nghĩa - đô thị cảnh quan sinh thái hai bên sông và di sản, tín ngưỡng gắn với sân bay thứ hai, ở phía nam Hà Nội. Cực phía tây nam (thuộc vùng Xuân Mai-Chương Mỹ cũ) là đô thị giáo dục, đào tạo, y tế gắn với nghỉ dưỡng sinh thái.
Cực phía tây (Hòa Lạc) là đô thị của khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục, khu thương mại tự do. Cực phía tây bắc (đô thị Sơn Tây-Ba Vì) là đô thị văn hóa lịch sử, du lịch nghỉ dưỡng gắn với rừng quốc gia, núi Tản, sông Đà.
Cực sông Hồng được xác định là cực phát triển và không gian cảnh quan đặc biệt, đa chức năng, là trung tâm văn hóa, tài chính, dịch vụ thương mại, du lịch; động lực phát triển mới của Thủ đô.
Mỗi cực tăng trưởng được định vị dựa trên lợi thế tự nhiên, vị trí địa lý, hạ tầng hiện hữu, di sản và tiềm năng liên kết vùng. Thay vì chỉ đóng vai trò phụ trợ cho trung tâm, các cực tăng trưởng có khả năng tự tạo ra việc làm, cung ứng dịch vụ, tạo ra giá trị gia tăng.
Giá trị của mô hình đa cực không chỉ ở việc khai thác tiềm năng sẵn có, nổi trội, mà còn ở năng lực kết nối. Các trục động lực: Nhật Tân-Nội Bài và Bắc Thăng Long-Nội Bài, Hồ Tây-Cổ Loa-sân bay Gia Bình, trục Quốc lộ 5 (đường cao tốc Hà Nội-Hải Phòng), trục Quốc lộ 1 (đường cao tốc Pháp Vân-Cầu Giẽ), trục Quốc lộ 21B/21C (đại lộ Thăng Long, Quốc lộ 6, Quốc lộ 32), Đại lộ cảnh quan sông Hồng và hệ thống các đường vành đai, đóng vai trò “xương sống” trong tổ chức không gian đô thị đa tầng, gắn kết các hành lang giao thông với chức năng phát triển cụ thể.
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Vũ Đại Thắng, việc xác lập 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực là chiến lược phân bổ lại động lực tăng trưởng, giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển, giữa quá tải tại lõi di sản và thiếu hụt hạ tầng ở khu vực ngoại vi.
Kiến trúc sư Tô Anh Tuấn, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội nhận định, các cực tăng trưởng tạo ra một cấu trúc phát triển mới cho Hà Nội. Mỗi cực có một lợi thế, mỗi trục có một chức năng kết nối và các trung tâm lớn đóng vai trò hạt nhân dịch vụ. Đây là sự thay đổi từ tư duy mở rộng đô thị sang tổ chức lại không gian phát triển.
Về không gian, các cực tăng trưởng sẽ giúp kéo giãn áp lực khỏi nội đô lịch sử, tạo điều kiện thực hiện mục tiêu bảo tồn di sản. Về kinh tế, mỗi cực trở thành động lực chuyên biệt, mở rộng dư địa thu hút đầu tư, việc làm và các ngành kinh tế mới, tăng cường liên kết Vùng Thủ đô, Đồng bằng sông Hồng. Hạ tầng giao thông đa phương thức, mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng), không gian xanh và thiết chế văn hóa, y tế, giáo dục phân bổ đồng đều, sẽ nâng cao chất lượng sống của người dân.
Để biến tầm nhìn thành hiện thực, Hà Nội đã xác định ưu tiên nguồn lực cho hạ tầng dẫn dắt, đồng bộ quy hoạch phân khu và chi tiết, hoàn thiện cơ chế huy động vốn xã hội, cải thiện môi trường đầu tư để khu vực tư nhân tiếp cận đất đai, tín dụng và nhân lực chất lượng cao. Khi mỗi cực tăng trưởng được định vị theo lợi thế riêng và được kết nối bằng hệ thống trục động lực, vành đai, cầu và đường sắt đô thị, Hà Nội sẽ từng bước chuyển từ mô hình tập trung sang cấu trúc đa cực, tạo ra động lực tăng trưởng mới, bền vững và có sức lan tỏa, nâng cao năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
