Vi phạm bản quyền ngày càng phổ biến trên môi trường số
Trước khi đi vào thực trạng cụ thể, có thể nhìn nhận, hoạt động sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật hiện nay chính là thước đo năng lực sáng tạo và mức độ chuyên nghiệp của một nền văn hóa. Mỗi tác phẩm, chương trình đều phản ánh sự đầu tư công phu của nghệ sĩ, nhà sản xuất và đơn vị tổ chức.
Dù vậy, phía sau hào quang rực rỡ vẫn còn rất nhiều bất cập tồn tại trong cơ chế quản lý, quyền lợi người biểu diễn và đặc biệt là bài toán bản quyền - yếu tố quyết định để lĩnh vực thực sự trở thành ngành sáng tạo tiềm năng, bền vững, có giá trị kinh tế và văn hóa lâu dài.
Theo Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC), năm 2024 tổng số tiền sử dụng quyền tác giả âm nhạc thu được khoảng trên 393 tỷ đồng, trong đó, khoảng 78% từ nền tảng kỹ thuật số (web/app/nhạc số).
Còn theo số liệu từ Cục Nghệ thuật Biểu diễn (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tính đến ngày 10/12/2024, 10/12 đơn vị nghệ thuật trung ương đã tổ chức khoảng 3.801 buổi biểu diễn với kinh phí ước tính từ buổi biểu diễn có bán vé đạt gần 104 tỷ đồng; 43/63 Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch tỉnh/thành tổ chức khoảng 7.114 buổi biểu diễn, số kinh phí từ buổi biểu diễn có bán vé (theo 24 đơn vị báo cáo) đạt hơn 20 tỷ đồng.
Trong bối cảnh nền văn hóa-nghệ thuật nước nhà đang chuyển mình mạnh mẽ cùng với xu thế số hóa, hoạt động biểu diễn nghệ thuật, từ sân khấu truyền thống đến nhạc sống, chương trình giải trí đã thực sự trở thành mảnh đất của sáng tạo, giao thoa và thử thách.
Thực tế, nhiều nghệ sĩ, đơn vị vẫn phải đương đầu với những vướng mắc về bản quyền. Hiện nay, hoạt động biểu diễn nghệ thuật ở Việt Nam hiện rất đa dạng: từ các loại hình sân khấu truyền thống, như: tuồng, chèo, cải lương, kịch nói; đến các nhạc sống, concert, chương trình giải trí, tạp kỹ, show truyền hình.
Theo quy định của Nghị định 79/2012/NĐ‑CP, biểu diễn nghệ thuật được hiểu là "trình diễn chương trình, tiết mục, vở diễn trực tiếp trước công chúng của người biểu diễn". Người biểu diễn, ca sĩ, diễn viên, nhạc công, vũ công… là đối tượng được pháp luật bảo hộ quyền liên quan theo Luật Sở hữu trí tuệ.
Theo thống kê, bất cập chủ yếu tập trung vào các nhóm vấn đề, gồm: các chương trình biểu diễn dù thu hút khán giả lớn nhưng không phải lúc nào cũng có cơ chế rõ ràng trong việc tính toán thù lao, bảo vệ quyền lợi người biểu diễn; hạ tầng cho đội ngũ nghệ sĩ vùng xa hoặc các loại hình truyền thống còn yếu; môi trường biểu diễn đôi khi bị "lép vế" khi đứng trước các loại hình giải trí dễ tiếp cận và mang tính thương mại cao.
Bên cạnh đó, cùng với sự phổ biến của internet, nền tảng số, livestream, chương trình trực tuyến… hoạt động nghệ thuật biểu diễn đang chuyển dịch mạnh mẽ. Mạng xã hội, các app phát hành nội dung, các show online mở ra cơ hội rộng lớn cho cả nghệ sĩ và khán giả.
Ở một góc độ khác, môi trường số cũng đặt ra thách thức lớn khi vi phạm bản quyền dễ diễn ra hơn (ghi hình, phát sóng trái phép, sử dụng tác phẩm mà không xin phép); việc trả tiền bản quyền còn thiếu minh bạch, nghệ sĩ chưa hiểu rõ mình nhận được bao nhiêu từ nội dung số. Nói cách khác, công nghệ mở ra đường lớn cho biểu diễn, song, cũng tạo ra rất nhiều khó khăn trong quản lý, bảo hộ và phát triển bền vững.
Chia sẻ về câu chuyện bức thiết này, Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Xuân Bắc, Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nhấn mạnh: Bên cạnh công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức tôn trọng bản quyền cho giới trẻ, xã hội rất cần thêm những hành lang pháp lý rõ ràng, đủ sức răn đe để ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng.
Hiện nay, nhận thức về bản quyền đã tốt hơn trước, nhưng vi phạm vẫn xảy ra phổ biến. Bên cạnh hành vi cố ý, còn rất nhiều người vì thích tiện lợi, miễn phí hoặc thiếu hiểu biết cũng đã vi phạm.
Theo Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Xuân Bắc, trong thời đại số, vi phạm bản quyền không chỉ đến từ những đơn vị cung cấp nội dung trái phép mà còn từ chính người dùng - đối tượng tiêu thụ sản phẩm. Do đó, việc xây dựng cơ chế pháp lý đồng bộ, quy trách nhiệm rõ ràng cho cả hai phía là điều cần thiết để nâng cao ý thức cộng đồng và bảo vệ công bằng cho người sáng tạo.
Bảo đảm cơ chế bảo hộ, hướng tới sự bền vững
Theo Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), các hành vi chủ yếu về xâm phạm quyền liên quan của người biểu diễn, gồm: Sao chép, trích ghép, phát sóng, phân phối bản ghi âm/ghi hình mà không được phép; thay đổi thông tin quản lý quyền; mạo danh người biểu diễn…
Luật Sở hữu Trí tuệ cũng quy định: Quyền biểu diễn tác phẩm trước công chúng là một quyền tài sản của tác giả, và người khác muốn biểu diễn tác phẩm thì phải xin phép và trả tiền bản quyền, trừ trường hợp buổi diễn không nhằm mục đích thương mại theo điều lệ.
Việc nâng cao nhận thức về quyền tác giả và quyền liên quan được nhấn mạnh tại nhiều hội thảo, trong đó có chuỗi hội thảo về bảo hộ bản quyền trong phát triển công nghiệp văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, nhiếp ảnh, tổ chức tại Hải Phòng năm 2024. Hệ thống tổ chức quản lý bản quyền tại Việt Nam như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam đã ký hợp tác với các tổ chức quốc tế, đại diện cho hàng nghìn tác giả và chủ sở hữu quyền, xử lý nhiều vụ việc vi phạm.
Bên cạnh những nỗ lực, vẫn còn những vướng mắc lớn cần sớm được tháo gỡ: Chế tài xử phạt vi phạm chưa thực sự răn đe ở môi trường số; nhận thức của tổ chức thực hiện, của khán giả đôi khi chưa cao; cơ chế minh bạch chia sẻ doanh thu từ nội dung số với nghệ sĩ chưa rõ ràng.
Để biểu diễn nghệ thuật thực sự trở thành ngành công nghiệp sáng tạo bền vững, cần hướng tới việc đồng bộ giải quyết các vấn đề: quản lý hiện đại, bảo hộ quyền rõ ràng, đãi ngộ công bằng với người biểu diễn.
Có thể hiểu sự phát triển bền vững ở đây không hẳn chỉ là tiếp tục diễn mà chính là tiếp tục cống hiến với giá trị được trả công đúng khi khán giả được tiếp cận, nghệ sĩ được bảo hộ, sáng tạo được khuyến khích. Chỉ khi người làm nghệ thuật cảm thấy công sức của mình được trân trọng, quyền của mình được bảo vệ thì họ mới yên tâm sáng tác, biểu diễn, đổi mới.
Môi trường biểu diễn-sân khấu, phòng trà, live-show, số hóa... cũng cần có mô hình kinh doanh và quản lý phù hợp như việc phát hành vé điện tử, ghi hình hợp pháp, livestream có bản quyền, sử dụng nền tảng trả phí, chia sẻ doanh thu minh bạch.
Ngoài ra, vai trò của Nhà nước, ngành văn hóa, các tổ chức quản lý bản quyền và chính nghệ sĩ cũng rất quan trọng trong định hướng phổ biến kiến thức, hỗ trợ đào tạo, quản lý dữ liệu bản quyền, áp dụng công nghệ để theo dõi, phân phối quyền và xử lý vi phạm nhanh.
Ông Trần Hoàng, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả nhận định: Cần có chiến lược thực thi phù hợp từng thời kỳ, có trọng tâm, trọng điểm. Trong bối cảnh hiện nay, chiến lược thực thi cần tập trung vào thực thi trên môi trường số, như: Truyền thông đến các nhóm đối tượng với cách thức phù hợp, hấp dẫn; nâng cao năng lực cho lực lượng thực thi pháp luật, đặc biệt trên môi trường số; xây dựng chiến lược dài hạn, kết hợp tuyên truyền, giáo dục và áp dụng công nghệ; tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý bản quyền, xử lý vi phạm bản quyền, đặc biệt trên môi trường số. Chỉ khi pháp luật bản quyền được thực thi nghiêm minh, pháp luật mới đi vào cuộc sống và phát huy vai trò thúc đẩy sáng tạo, phát triển kinh tế-xã hội".
Sáng tạo-biểu diễn-bản quyền-phát triển bền vững là những mắt xích liên kết. Nếu sáng tạo và biểu diễn mang đến những khoảnh khắc hoành tráng, rực rỡ trên sân khấu mà quyền và lợi ích của người biểu diễn bị lãng quên, bản quyền bị xâm phạm, thu nhập không rõ ràng thì rực rỡ ấy khó kéo dài, khó mang lại giá trị đúng nghĩa.
Tự thân sáng tạo và biểu diễn nghệ thuật luôn là tiếng nói của tâm hồn và trí tuệ con người. Nhưng để bảo vệ giá trị của những tiếng nói ấy nhất thiết cần đến hệ sinh thái văn hóa biết tôn trọng, bảo vệ bản quyền, tạo điều kiện để lĩnh vực này trở thành nguồn lực mạnh mẽ. Khi đội ngũ nghệ sĩ được bảo vệ trong lao động nghề nghiệp, được trả công xứng đáng cho công sức và ý tưởng của mình, họ sẽ dám đi xa hơn, làm mới mình, và góp phần làm phong phú diện mạo văn hóa dân tộc.
