Việc phát triển “nóng” nghề nuôi cá lóc trong khi thiếu quy hoạch cũng như các định hướng, giải pháp để phát triển bền vững đã làm cho vùng sinh thái trên cát ở nam Quảng Bình (cũ) có những thay đổi theo chiều hướng xấu.
Nhờ đầu ra ổn định và giá bán cá thương phẩm khá cao, dịch bệnh và chi phí nuôi ít nên những tháng qua, nghề nuôi cá lóc trở thành “chuyện thời sự làm ăn” ở các thôn ven biển của xã Cam Hồng và xã Sen Ngư, tỉnh Quảng Trị. Nuôi cá lóc trở thành nghề tự phát mạnh ai nấy làm, chỗ nào đào được ao nuôi cá thì người dân thực hiện.
Anh Ngô Văn Linh ở thôn Tân Hải, xã Cam Hồng cho biết: Trong khoảng từ tháng 4 đến tháng 6 vừa qua, nhà nhà đua nhau đào đắp hồ nuôi cá. Có gia đình thuê máy xúc, máy ủi làm ngày, làm đêm để nhanh chóng hoàn thành ao nuôi. Trên các tuyến đường liên thôn, không khó để bắt gặp nhiều ao nuôi cá mới, cũ xen nhau, có ao sau khai thác thì bỏ không. Trên bờ mỗi ao nuôi là hệ thống ống nhựa lớn dùng để dẫn nước ngầm cấp cho ao và xả thải ra môi trường cùng vô số vật liệu liên quan còn để vương vãi.
Theo chia sẻ của anh Linh, trước đây, bà con đào ao nuôi khá sâu theo hình phễu, nghĩa là miệng ao rộng, đáy ao bé hơn; từ đó, nước ngọt trong cát sẽ tràn ra và dâng lên để nuôi cá. Khi thay nước hoặc thu hoạch cá thì người nuôi dùng máy bơm công suất lớn bơm cạn nước trong hồ. Còn bây giờ, người dân áp dụng công nghệ mới dùng bạt lót làm hồ nhân tạo nên không cần đào sâu như trước. Khi nuôi thì bơm nước từ giếng khoan vào ao, còn thay nước hoặc bắt cá thì chỉ cần xả van hệ thống ống thải ở đáy tự động chảy ra hết. Công nghệ mới này ít tốn công đào đắp, mở rộng được diện tích ao nuôi nên người dân phát triển ao, hồ rất nhanh chóng. Cũng nhờ cách nuôi mới đã giúp người dân tăng từ 1 vụ nuôi trong ao cát lên 2 hoặc 3 vụ nuôi trong ao lót bạt, từ đó thu nhập được nâng lên.
Khi diện tích đất trong vườn, trong từng khu dân cư đã hết, một số hộ dân đã lấn diện tích rừng phòng hộ ven biển để nuôi cá lóc. Tại vùng nuôi thủy sản ở thôn Tân Hải, cụm ao mới được lấn dần về phía khu vực rừng phi lao. Bên cạnh những ao này lại có thêm vùng đất rộng đã được san ủi bằng phẳng nhưng chưa đào đắp làm ao nuôi.
Ở thôn Bắc Hòa tình hình cũng tương tự, dọc theo khe nước nhỏ là hệ thống các ao nuôi san sát nhau. Điều đáng quan tâm là trên bờ ao còn trơ lại nhiều gốc cây phi lao đường kính khá lớn đã bị chặt, có gốc bị đào lên nằm chỏng chơ. Thậm chí, để tạo thuận lợi trong quá trình phục vụ nuôi cá lóc, có người còn tự ý mở một con đường rải sỏi trên cát để ra các ao nuôi, chòi canh ở những cụm ao mới đào.
Quan sát từ trên cao bằng thiết bị bay ghi hình, có thể nhận thấy vùng rừng phi lao ven đường liên xã chạy ra sát bờ biển ở thôn Tân Hải cũng đã bị lấn chiếm để làm ao, hồ nuôi cá. Băng qua rừng phi lao đến tận nơi vùng nuôi cá lóc giữa rừng, chúng tôi phát hiện hàng chục ao nuôi được đào đắp sát nhau.
Vùng hồ nuôi giữa rừng phòng hộ lớn như vậy nhưng nếu đi trên đường liên xã hay từ bờ biển vào rất khó phát hiện ra, chỉ khi từ trên cao nhìn xuống mới rõ thực trạng.
Phó Giám đốc Ban Quản lý rừng phòng hộ Đồng Hới và ven biển tỉnh Quảng Trị Đinh Thanh Quang cho biết, từ tháng 4/2025, cơ quan chức năng đã phát hiện tình trạng đào ao nuôi cá trái phép trên đất lâm nghiệp và đã có văn bản gửi Ủy ban nhân dân xã Ngư Thủy Bắc (cũ) biết để kịp thời xử lý theo quy định của pháp luật. Tuy vậy, việc xử lý chưa thực hiện được do sáp nhập đơn vị hành chính.
Không chỉ lấn chiếm rừng phòng hộ trên cát, sự phát triển tự phát nghề nuôi cá lóc còn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn nước sạch trên cát, gây ô nhiễm môi trường. Vùng cát ven biển phía nam Quảng Bình (cũ) nhiều năm trước được xem là nơi có lượng nước ngọt ngầm dồi dào và sạch do được lọc tự nhiên qua nhiều lớp cát dày.
Tuy nhiên, thời gian gần đây, nguồn nước ngầm bị sụt giảm nhiều và nhiễm phèn nặng đến mức không thể dùng cho sinh hoạt. Nguyên nhân bước đầu được xác định là do các hộ nuôi cá nước ngọt khai thác nguồn nước ngầm bừa bãi, mạnh ai người ấy khoan giếng, bơm nước, không tuân thủ khuyến cáo của chính quyền và cơ quan chức năng dẫn đến cạn kiệt nguồn nước ngầm.
Mặt khác, theo một người nuôi cá có kinh nghiệm thì giai đoạn đầu, cá còn nhỏ nên cứ 2 ngày phải thực hiện 1 lần thay nước, còn khi sắp xuất bán thì phải thay nước liên tục mỗi ngày để ao không bị ô nhiễm làm phát sinh bệnh hay nước bẩn làm cá lóc chậm lớn. Nước thải đều xả thẳng từ ao nuôi ra môi trường mà chưa qua xử lý.
Từ đó, nước ngấm xuống cát hoặc theo các khe chảy ra biển, gây ô nhiễm một số khu vực trên bãi biển, có nguy cơ làm ảnh hưởng lớn đến sức khỏe con người.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Cam Hồng Trần Thị Ngọc Trâm cho biết, ngay sau khi bộ máy chính quyền của xã mới đi vào hoạt động, chúng tôi rà soát, phát hiện có 55 vụ vi phạm liên quan đến sử dụng đất, công trình trái phép, nhất là phá rừng và lấn chiếm đất lâm nghiệp để nuôi thủy sản. Để ngăn chặn tình trạng này, chính quyền xã Cam Hồng tuyên truyền, vận động người dân không tự ý đào đắp ao mới, dừng ngay việc đang triển khai làm ao nuôi. Đối với những hộ đang nuôi cá thì vẫn cho tiếp tục nuôi đến khi kết thúc vụ và cam kết phải hoàn trả lại mặt bằng sau khi thu hoạch. Quan điểm của lãnh đạo xã là xử lý nghiêm việc vi phạm, lấn chiếm đất lâm nghiệp, xây dựng trái quy định. Đảng viên, cán bộ phải có trách nhiệm vận động bà con trong khu dân cư, trong thôn tuân thủ các quy định của pháp luật về sử dụng đất. Về lâu dài, cấp ủy, chính quyền xã Cam Hồng sẽ có giải pháp sinh kế cho người dân vùng bãi ngang, phát triển nuôi thủy sản phù hợp với tiềm năng thế mạnh của địa phương trên cơ sở an toàn dịch bệnh và bảo đảm môi trường.
Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất, kinh doanh dịch vụ thủy sản Kim Phi Trần Kim Phi cho rằng, nghề nuôi cá lóc trên vùng cát ven biển có từ nhiều năm nay và đó cũng là sinh kế, cách làm giàu chính đáng của bà con vùng biển bãi ngang. Tuy nhiên, thực trạng ô nhiễm môi trường từ ao nuôi đã đến lúc báo động. Để nghề nuôi phát triển hiệu quả, bảo đảm các quy định, người dân địa phương xin chuyển đổi vùng đất rộng khoảng 10 ha ở cuối thôn Bắc Hòa để đưa vào quy hoạch vùng nuôi tập trung, xử lý nước thải theo quy định. Đây là nguyện vọng chính đáng của người dân, rất mong các cấp chính quyền và các ngành chức năng của tỉnh Quảng Trị xem xét, phê duyệt. Nếu được như vậy, nghề nuôi cá lóc ở bãi ngang phía bắc Quảng Trị sẽ phát triển bền vững, có thương hiệu, từ đó bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.
----------------------------
(*)Xem trang Bắc Trung Bộ và duyên hải Trung Bộ, Báo Nhân Dân số ra ngày 19/8/2025
