Ở bản Apul-Ka Hẹp, cụ Giả Dư (tên khai sinh Hồ Thị Danh), gần 80 tuổi, được người dân xem như “bảo tàng sống” của cộng đồng Pa Cô. Cả cuộc đời gắn bó với bản làng, cụ vẫn miệt mài truyền dạy cho con cháu cách gói bánh Aquat - thứ bánh đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Pa Cô.
Theo lời cụ Giả Dư, từ khi còn nhỏ, cụ đã theo mẹ học gói bánh. Với người Pa Cô, Aquat là “bánh đoàn kết”, thể hiện sự hiếu khách, sẻ chia và tình cảm gắn bó giữa những người trong cộng đồng. Trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, lễ mừng lúa mới hay những ngày sum họp của bản làng, Aquat luôn hiện diện như lời chúc về sự no đủ, bình yên.
Để làm nên chiếc bánh Aquat đúng hương vị truyền thống, người làm phải chuẩn bị công phu ngay từ khâu chọn nguyên liệu. Gạo nếp dùng để gói bánh phải là nếp rẫy mới thu hoạch, hạt tròn mẩy, trắng trong. Khác với nhiều loại bánh truyền thống khác, gạo nếp gói Aquat không cần ngâm nước mà được gói trực tiếp nhằm giữ nguyên độ dẻo, thơm tự nhiên và giúp bánh bảo quản được lâu hơn.
Lá gói bánh cũng được lựa chọn kỹ lưỡng. Người dân thường vào rừng tìm lá đót hoặc lá sa nhân còn xanh, không quá già cũng không quá non. Hương thơm của lá rừng hòa quyện với vị dẻo của nếp rẫy tạo nên nét đặc trưng riêng của Aquat, mang đậm hơi thở đại ngàn Trường Sơn.
Không ai nhớ chính xác bánh Aquat có từ bao giờ. Chỉ biết rằng, từ thế hệ này sang thế hệ khác, chiếc bánh với hình dáng đặc biệt: Hai đầu nhọn vươn lên như cặp sừng trâu đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống của đồng bào Pa Cô, gợi liên tưởng tới sức mạnh lao động và đời sống sản xuất của người dân miền sơn cước.
Giữa nhịp sống hiện đại, việc gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống đang được đồng bào Pa Cô ở Tà Rụt ý thức rõ hơn. Với cụ Giả Dư, việc gói bánh còn là cách trao truyền bản sắc văn hóa cho thế hệ trẻ. Những câu chuyện về ý nghĩa của Aquat, về phong tục, tập quán của người Pa Cô vẫn được cụ nhắc lại cho con cháu trong mỗi mùa lễ hội, sum họp bản làng.
Qua bao mùa rẫy, chiếc bánh Aquat vẫn hiện diện mộc mạc mà thiêng liêng trong đời sống cộng đồng. Không chỉ mang hương vị của núi rừng Trường Sơn, Aquat còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, của cội nguồn văn hóa mà đồng bào Pa Cô trao truyền cho mai sau.
Nghệ nhân ưu tú Kray Sức ở bản A Liêng cho rằng, ẩm thực là một phần quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc. Bánh Aquat chứa đựng cách ứng xử của con người với thiên nhiên, với cộng đồng. Việc gìn giữ cách làm bánh, cũng như phong tục tặng bánh trong các dịp lễ, Tết chính là cách bảo tồn hồn cốt văn hóa Pa Cô.
