Theo báo cáo “Trẻ em ở vị trí trung tâm của Kỷ nguyên mới Việt Nam: Tầm nhìn toàn diện cho phát triển trẻ em đến năm 2045”, do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc Việt Nam (UNICEF Việt Nam) công bố cuối năm 2025, cho thấy, Việt Nam đã đạt được những thành tựu ấn tượng trong việc giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng, tuy nhiên, vẫn còn những chênh lệch rất lớn. Suy dinh dưỡng, thấp còi vẫn cao một cách không cân xứng ở trẻ em nông thôn, trẻ em nghèo và trẻ em dân tộc thiểu số.
Khảo sát tại các tỉnh vùng cao cho thấy, nguyên nhân của việc trẻ nhẹ cân, suy dinh dưỡng không chỉ nằm ở thiếu lương thực, mà còn ở cấu trúc bữa ăn nghèo dinh dưỡng và tập quán nuôi dưỡng. Bữa ăn của trẻ nhỏ tại nhiều gia đình vẫn xoay quanh cơm hoặc cháo loãng, thiếu đạm, thiếu chất béo và vi chất.
Trước thực tế đó, các chương trình kết hợp giữa Bộ Y tế và UNICEF đã lựa chọn cách tiếp cận ngay từ cộng đồng. Tại nhiều xã vùng cao ở Lào Cai, mô hình “câu lạc bộ dinh dưỡng thôn bản” được triển khai, nơi các bà mẹ được hướng dẫn cách chế biến bữa ăn cho trẻ.
Trong đó, thực hành hiệu quả nhất chắc chắn phải kể tới việc các hướng dẫn viên của dự án đến tận từng nhà, cung cấp các thực đơn kết hợp nguyên liệu sẵn có tại địa phương, từ gạo xay cùng đậu, bổ sung rau, trứng, cá hoặc thịt để tạo thành cháo dinh dưỡng. Cách làm này không đòi hỏi chi phí lớn nhưng cải thiện đáng kể chất lượng bữa ăn.
Cùng đó, đội ngũ nhân viên y tế thôn bản được đào tạo để tư vấn dinh dưỡng, theo dõi tăng trưởng và phát hiện sớm suy dinh dưỡng cấp tính. UNICEF cũng hỗ trợ cung cấp sản phẩm điều trị chuyên biệt cho trẻ suy dinh dưỡng nặng, góp phần giảm nguy cơ tử vong.
Nhiều kết quả đáng chú ý đã được ghi nhận: hơn 100.000 trẻ em vùng cao được sàng lọc suy dinh dưỡng; hơn 5.300 trẻ được phát hiện và chuyển điều trị kịp thời; cung cấp 12 tấn sản phẩm dinh dưỡng điều trị cho địa phương.
Bên cạnh đó, các sáng kiến như dự án Fix My Food của UNICEF triển khai tại các nước trong khu vực Đông Á - Thái Bình Dương lại mở rộng tiếp cận đến gần hơn với chính trẻ em, trẻ vị thành niên.
Thông qua các workshop, hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu có sự tham gia của thanh thiếu niên, trẻ em được khuyến khích quan sát lại bữa ăn hằng ngày, chụp lại món ăn, phân tích thành phần dinh dưỡng và nguồn gốc thực phẩm.
Điểm cốt lõi của sáng kiến là đưa các món ăn quen thuộc trở lại trung tâm của dinh dưỡng, nhưng theo một cấu trúc cân bằng hơn. Thí dụ, món phở chua - đặc sản Cao Bằng đã được các đại sứ của chương trình lựa chọn để giới thiệu cho trẻ em tại các trường học phía bắc. Thông qua đó, khẳng định thông điệp: Vấn đề không phải là thiếu thực phẩm, mà là chưa khai thác đúng giá trị dinh dưỡng của chính những món ăn bản địa.
Từ các mô hình tại Lào Cai đến cách tiếp cận của Fix My Food, có thể thấy một điểm chung: Hiệu quả bền vững chỉ đến khi giải pháp phù hợp với điều kiện và văn hóa địa phương.
