Không có quỹ nhà tái định cư
Theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, hiện trên địa bàn thành phố có gần 22.000 căn nhà trên và ven 57 tuyến kênh rạch cần được di dời, tập trung ở các tuyến kênh rạch như: Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, công viên bờ kênh Tẻ, rạch Hàng Bàng, rạch Văn Thánh, rạch Cầu Sơn, rạch Bùi Hữu Nghĩa, ao Sông Tân, rạch Xuyên Tâm, rạch Bàu Trâu, rạch Nhảy - Ruột Ngựa, rạch Ông Búp, kênh Liên Xã, kênh Thanh Đa, bờ Nam và bờ Bắc kênh Đôi. Đây cũng là một phần của chương trình chỉnh trang đô thị giai đoạn 2016 đến 2020.
Theo kế hoạch, thành phố sẽ chia làm ba nhóm triển khai di dời nhà ven kênh, chỉnh trang đô thị thời gian tới. Nhóm một, thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách, gồm 52 dự án (DA) với gần 14.000 căn di dời, kinh phí bồi thường và tái định cư (TĐC) hơn 21.500 tỷ đồng. Nhóm hai, được thực hiện bằng nguồn vốn doanh nghiệp, tập trung tại ba tuyến kênh, di dời khoảng 1.800 căn, kinh phí dự kiến hơn 2.700 tỷ đồng. Nhóm ba, thực hiện theo hình thức đối tác công - tư (PPP) với 6 DA tại quận 7, 8 và Bình Thạnh, di dời hơn 6.200 căn, kinh phí khoảng 19.000 tỷ đồng. Chính vì vậy, theo Sở Xây dựng thành phố, áp lực về nguồn vốn đầu tư cho các DA cải tạo, di dời hàng chục nghìn căn nhà lụp xụp ven kênh rạch là rất lớn. Thống kê cho thấy, số tiền cần để bồi thường giải phóng mặt bằng (GPMB) các DA đầu tư cải tạo và di dời nhà ven kênh cũng lên đến 50.000 tỷ đồng.
Khu vực có số hộ bị ảnh hưởng nhiều nhất là quận 8, do tập trung nhiều nhà ở ven kênh rạch nhất trên địa bàn TP Hồ Chí Minh với khoảng 15.000 trường hợp bị ảnh hưởng. Ngoài ra, các khu vực có nhiều trường hợp bị ảnh hưởng phải di dời bởi các DA chỉnh trang đô thị như: quận 2 có gần 1.600 hộ, quận 4 gần 2.500 hộ, quận 6 gần 1.700 hộ, quận 7 gần 1.900 hộ… Những hộ dân này đang phải sống trong những điều kiện khó khăn như ngập nước, ô nhiễm môi trường, không bảo đảm chất lượng cuộc sống và làm ảnh hưởng lớn đến bộ mặt mỹ quan của thành phố. Bên cạnh khó khăn về vốn, một trong những nguyên nhân khiến việc chậm giải toả, di dời nhà ven kênh rạch do còn nhiều vướng mắc về phương án giải tỏa, di dời và TĐC.
Theo ông Trần Hoàng Quân, Chủ tịch UBND quận 4, khó khăn hiện nay là không có quỹ nhà TĐC để thực hiện di dời khoảng 1.700 căn nhà trên địa bàn quận. Trong đó có tới 40% là nhà nhỏ, có diện tích khoảng 10 đến 20 m2. Như vậy, mỗi hộ dân chỉ nhận được tiền bồi thường trên dưới 100 triệu đồng, trong khi lại có tới năm đến mười nhân khẩu/hộ, không đủ tiền mua nhà TĐC. Ngoài ra, do tâm lý e ngại của người dân khi chuyển về nơi ở TĐC do không tìm được công việc phù hợp và đã quen với việc sinh hoạt, buôn bán tại nơi ở cũ.
Căn nhà gỗ có diện tích khoảng 20 m² của gia đình bà Nguyễn Thị Lệ nằm ven kênh Tẻ (quận 4) hiện xuống cấp nghiêm trọng. Bà Lệ cho biết, nhà có sáu người gồm các con, cháu trong gia đình. Cách đây vài năm, tôi cũng có nghe chủ trương giải tỏa nhà cửa ven kênh nhưng chờ hoài chưa thấy. Tôi mong chính quyền sớm di dời bà con ở đây đến nơi ở mới khang trang hơn.
Mặt khác, hiện gia đình bà Lệ có chung một nỗi lo đó là nếu được thành phố cấp nhà chung cư TĐC thì vui vì được chỗ ở khang trang nhưng lo vì ở nơi mới thì không biết sẽ làm gì để mưu sinh hằng ngày.
Cũng theo ông Nguyễn Thanh Toàn, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, việc triển khai đang khá chậm, thể hiện việc nhiều quận, huyện còn chưa có sự phối hợp sở, ngành trong triển khai DA. Cụ thể, tại DA bờ Nam Kênh Đôi (quận 8) có gần 10.000 căn nhà được di dời, bao gồm khoảng 32.000 nhân khẩu bị ảnh hưởng bởi chủ trương di dời của thành phố. Đây là một trong những DA có số người phải di dời đông nhất, nhưng cho đến nay cũng chưa có tiến triển báo cáo khả thi. Theo lý giải của UBND quận 8, để thực hiện DA này chính quyền quận đã có phương án di dời toàn bộ các hộ dân thuộc diện giải tỏa, bước đầu đã ưu tiên di dời các nhà lụp xụp ven kênh rạch và không còn bảo đảm an toàn.
Hàng chục nghìn căn nhà lụp xụp vẫn tồn tại dai dẳng dọc các tuyến kênh rạch trên địa bàn TP Hồ Chí Minh.
Gỡ nút thắt không đơn giản
Để giải quyết hiệu quả bài toán về kinh phí, ông Huỳnh Văn Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp TP Hồ Chí Minh cho rằng, trước mắt, thành phố cần tập trung thực hiện trước những DA đơn giản, nếu không làm nhanh sẽ không đạt được như kế hoạch đề ra, vì chương trình chỉnh trang đô thị sẽ kết thúc giai đoạn đầu vào năm 2020.
Cũng theo các chuyên gia xây dựng đô thị, thành phố nên có cơ chế đặc biệt trong bồi thường, GPMB và TĐC các DA có nhà ven và trên kênh rạch. Trong đó có những hỗ trợ đặc biệt đối với các hộ dân có nhà diện tích nhỏ. Từ đó, tạo ra sự đồng thuận của người dân để công tác di dời được tiến hành thuận lợi và sớm ổn định cuộc sống.
Theo kế hoạch phát triển nhà TĐC trên địa bàn TP Hồ Chí Minh trong ba năm tới, thành phố sẽ triển khai 526 DA chỉnh trang và phát triển đô thị, với gần 50.000 hộ dân bị ảnh hưởng do GPMB thực hiện các DA, trong đó, khoảng 32.700 hộ có nhu cầu TĐC. Để thực hiện được kế hoạch này, trước mắt, Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh sẽ đầu tư xây dựng khoảng 20.000 căn nhà ở xã hội (NƠXH ) để đáp ứng cho các hộ bị ảnh hưởng. Chủ trương mới đối với các hộ dân bị giải tỏa trên và ven kênh rạch là những người không đủ tiền mua nhà ở thương mại hoặc không đủ điều kiện bồi thường và không còn nơi ở nào khác thì Nhà nước sẽ hỗ trợ bằng NƠXH. Theo đó, khoảng 10.000 căn NƠXH được dành để TĐC các đối tượng này theo hình thức ưu tiên thuê, thuê mua hoặc mua các căn hộ này. Ngoài nguồn NƠXH, một nguồn nhà ở khác để đáp ứng TĐC cho các hộ dân di dời là những căn hộ TĐC đã xây dựng cho nhiều DA trước đây nhưng chưa sử dụng hết.
Về giải pháp thời gian tới, theo Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, để có quỹ nhà phục vụ TĐC thực hiện chương trình chỉnh trang và phát triển đô thị, Sở sẽ phối hợp UBND các quận, huyện tập trung phát triển 11.000 căn NƠXH. Bên cạnh đó, Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh cũng sẽ theo dõi và thúc đẩy tiến độ các DA phát triển nhà ở thương mại, bảo đảm cung cấp hơn 38.000 căn hộ và nền đất cho các hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện bồi thường, tiền bồi thường cao hơn giá thương mại để có thể chủ động và tự chọn lựa nơi ở mới.
Thế nhưng, theo ông Trần Trọng Tuấn, Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh, điểm nghẽn hiện nay là ngân sách nhà nước dành cho chương trình này chỉ có 2.100 tỷ đồng, trong khi thành phố cần hơn 30.000 tỷ đồng. Do đó, TP Hồ Chí Minh đang khuyến khích thực hiện phương thức PPP thanh toán theo hợp đồng BT. Theo đó, nhà đầu tư được khai thác quỹ đất dọc tuyến kênh rạch để kinh doanh thu hồi vốn.
Mới đây, tại cuộc họp về chỉnh trang đô thị, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Thành Phong nêu quan điểm, đối với việc TĐC và bồi thường GPMB nhà trên ven, kênh rạch không có cơ sở pháp lý rõ ràng, yêu cầu các Sở, ngành, quận, huyện vận dụng đơn giá bồi thường, hỗ trợ hợp lý, tính toán đồng bộ việc bố trí TĐC, gắn việc di dời nhà ở ven kênh rạch đồng bộ với việc ổn định đời sống của người dân. Ông Nguyễn Thành Phong cũng yêu cầu các sở, ngành, quận, huyện cần khéo léo, thận trọng làm từng bước; nhất là không để vi phạm pháp luật. Đối với các căn nhà trên và ven kênh rạch thiếu tính pháp lý cần phải khảo sát thật kỹ để có giải pháp hài hòa, bảo đảm việc ổn định đời sống của các hộ dân.
Hiện TP Hồ Chí Minh đã bồi thường và di dời khoảng hơn 36.000 căn nhà trên và ven kênh. Trong đó có các DA điển hình đã được thực hiện như: DA vệ sinh môi trường nước lưu vực kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè; dự án cải thiện môi trường nước lưu vực kênh Bến Nghé - Tàu Hũ - kênh Đôi - kênh Tẻ; dự án nâng cấp đô thị lưu vực Tân Hóa - Lò Gốm… Từ đó, góp phần to lớn vào việc cải tạo môi trường, chỉnh trang mỹ quan đô thị, giải quyết tình trạng ngập nước, cải thiện chất lượng cuộc sống cho hàng triệu người dân thành phố, đặc biệt là người nghèo, người thu nhập thấp.
