1/ Thời điểm cuối năm (từ giữa tháng 11 âm lịch đến Tết Nguyên đán), người dân ở khắp nơi về đền Bà Chúa kho “vay - trả” tiền tài, cầu khẩn phúc lộc… Từ sáng sớm, bãi đỗ xe rộng vài ha trước cửa đền đã chật cứng. Phân bố khắp nơi là các hàng vàng mã, xôi oản, ngũ quả liên hồi mời chào. Trong đền, ai chú ý có thể nghe rõ những lời khấn, kiểu như: “Bà vuốt ve che chở cho gia chủ của con, cầu tài đắc tài, cầu lộc đắc lộc, cầu bình an đắc bình an, cầu cho trong ấm ngoài êm, trên thuận dưới hòa, cầu cho mỗi cây mỗi hoa, mỗi cành mỗi lộc, cầu cho bốn mùa xuân, hạ, thu, đông thoát nạn bình an, các hạn đều qua…” hay “… Bà mở cửa kho, Bà phát tiền tài, Bà ban lộc vượng, lộc tươi lộc tốt, Bà dẫn người mua, Bà đưa người bán, hàng nhập về đến đâu bán hết đến đó…”. Thậm chí có khi còn có những lời lộ liễu kiểu như: “Thắng quả này, con xin trả ơn gấp bội, miễn là Bà phù hộ cho con qua mặt biên phòng, kiểm lâm, công an, phòng thuế, để thông suốt tiền tài…”. Nghe mà thấy “cười ra nước mắt”.
Theo ông Nguyễn Xuân Lệ, thành viên Ban quản lý di tích đền Bà Chúa kho, số khách về đây lễ bái đông nhất từ đầu tháng 12 âm lịch cho đến tháng Giêng năm sau. Dù đường xá dẫn vào được mở rộng, bãi đỗ xe có diện tích lên đến 14 ha nhưng vẫn ùn tắc, hết chỗ. Ban quản lý nhà đền đã phối hợp với các đơn vị chức năng như công an thành phố, công an tỉnh… để duy trì trật tự. Ông Lệ cũng cho biết, nhà đền hiện nay đã thực hiện việc cấm đổi tiền lẻ. Nhưng người đi lễ và một số điểm đổi tiền lẻ hoạt động lén lút, lưu động thì cũng không thể kiểm soát được. Đồng thời, để tránh tình trạng “chặt chém” khách đi lễ, hiện nay ở các điểm bán vàng mã có niêm yết giá theo quy định…
2/ Tại đền Công Đồng Bắc Lệ (xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, Lạng Sơn). Được biết, trước kia đền có quy mô nhỏ, nằm trên quả đồi, gần con suối và cách đường sắt Hà - Lạng không xa. Qua nhiều lần tu sửa, xây mới, đền mới có quy mô rộng lớn như hiện nay. Người dân cho biết đền Công Đồng Bắc Lệ mới chỉ thật sự đông du khách thập phương về lễ bái khoảng 10 năm trở lại đây.
Cả bãi đỗ xe rộng hơn 2 ha mới được quy hoạch trước đền luôn chật kín ô-tô con, ô-tô khách từ rất nhiều tỉnh, thành phố lên. Và, đã đến nơi này, ai nấy đều sắm lễ, tiền, vàng nhìn rất hậu hĩnh. Dịch vụ bán cành lộc, vàng mã, xôi oản và đổi tiền lẻ ở đây cũng tấp nập với giá cả không hề rẻ. Chúng tôi liên tục lắc đầu từ chối những lời chào mời để vội đi lên không gian điện chính, nơi khói hương nghi ngút gây cảm giác ngạt thở. Trong khi những đoàn người cứ ùn ùn xô đẩy tiến vào. Còn phía ngoài cửa đền cũng đã chất đầy những mâm xôi, oản. Nhiều người do chưa chen vào được, cũng sốt ruột đứng ở vòng ngoài, chỉ còn biết rải những tờ tiền lẻ, tập vàng mã vào ban điện. Theo chúng tôi quan sát, chỉ trong một lúc, tiền lẻ đủ mệnh giá đã la liệt trên bàn, dưới đất. Nhiều tờ tiền còn bị nhang hương thiêu cháy.
Vào dịp cuối năm và đầu xuân, khi người đi lễ tại đền đông đột biến, ở đây cũng xuất hiện nhiều người ăn xin, ăn mày, thường tập trung trên đường vào đền, tạo nên một khung cảnh khá lộn xộn và phiền phức cho người đi lễ. Lại thêm âm thanh của những bài nhạc nỉ non và u sầu vang lên không dứt. Còn chiếc loa phóng thanh của ban quản lý đền luôn phải đưa ra lời cảnh báo: “Hiện nay trong bản đền rất đông, có một số kẻ gian lợi dụng để móc túi và trộm hành lý. Mọi người chú ý bảo quản tư trang hành lý của mình... Đề nghị quý khách không đốt hương nữa để đề phòng hỏa hoạn có thể xảy ra…”.
3/ Ngoài đền Bà Chúa kho hay đền Công Đồng Bắc Lệ, thì dịp cuối năm, nhiều điểm thờ tự khác cũng là chốn tìm về quen thuộc của khách thập phương như: Đền Mẫu (Đồng Đăng, Lạng Sơn), Đền Tam Giang (Việt Trì, Phú Thọ), đền Tranh (Ninh Giang, Hải Dương), đền Bà Chúa Thượng Ngàn (Tam Đảo, Vĩnh Phúc)… Tại không ít nơi, vẫn diễn ra tình trạng rải tiền lẻ, đốt vàng mã bừa bãi trong khung cảnh nhuốm mầu sắc mê tín dị đoan, tốn kém. Theo GS Ngô Đức Thịnh, đền Bà Chúa kho, đền Bắc Lệ… những năm qua đông dân chúng đến cúng bái, xin lễ dịp cuối và đầu năm, xuất phát từ tục vay - trả của người Việt từ lâu đời. Vay dưới âm thì phải mua tiền giả, vàng mã để đốt, thậm chí có người đặt cả tiền thật lên mâm lễ. Người ta tín thì đi vay, sau đó họ làm ăn được, nghĩa là họ thấy ứng nghiệm nên tục vay - trả này ngày càng được chuộng. Giáo sư cũng nhận xét: Mấy chục năm qua, đất nước ta đã kêu gọi hạn chế tiến đến không đốt vàng vã, buôn thần bán thánh thái quá, tốn kém… Nhưng vẫn gặp rất nhiều khó khăn do tục lệ này đã ăn rất sâu vào người dân.
