Đây là kết quả của một quá trình bắt đầu từ năm 2019 do Tổng Giám đốc UNESCO Audrey Azoulay khởi xướng, tiếp nối sau thành công của sáng kiến toàn cầu về khung đạo đức trí tuệ nhân tạo (AI) được thông qua vào năm 2021.
Bà Azoulay nhấn mạnh công nghệ thần kinh là “biên giới mới của tiến bộ nhân loại”, song đi kèm với những nguy cơ đạo đức nghiêm trọng và tiến bộ công nghệ chỉ có ý nghĩa khi được dẫn dắt bởi đạo đức, phẩm giá và trách nhiệm với các thế hệ tương lai.
Công nghệ thần kinh bao gồm những thiết bị có khả năng tương tác trực tiếp với hệ thần kinh để đo lường, điều chỉnh hoặc kích thích não bộ, mang lại nhiều triển vọng, đặc biệt trong y học như kích thích não sâu giúp điều trị trầm cảm, Parkinson, hay giao diện não-máy tính hỗ trợ người khuyết tật điều khiển chân tay giả hoặc giao tiếp bằng ý nghĩ.
Tuy nhiên, ngoài lĩnh vực y tế, việc sử dụng công nghệ này vẫn còn chưa được quản lý nghiêm ngặt. Nhiều người sử dụng các thiết bị phổ biến tai nghe Bluetooth mà không hay biết chúng có khả năng thu thập dữ liệu thần kinh tiết lộ cảm xúc, suy nghĩ hoặc phản ứng và bị chia sẻ mà không có sự đồng ý.
Công nghệ thần kinh có tiềm năng định hình ranh giới tiếp theo của sự tiến bộ nhân loại, nhưng cũng không phải là không có rủi ro. Với việc áp dụng công cụ chuẩn mực mới này, UNESCO đang thiết lập những ranh giới rõ ràng, khẳng định tính bất khả xâm phạm của tâm trí con người. Văn bản này thể hiện một niềm tin sâu sắc: rằng tiến bộ công nghệ chỉ có giá trị khi được dẫn dắt bởi đạo đức, phẩm giá và trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai.
Tổng Giám đốc UNESCO Audrey Azoulay
Khuyến nghị của UNESCO kêu gọi các chính phủ bảo đảm tính bao trùm và khả năng tiếp cận của công nghệ thần kinh, đồng thời thiết lập các biện pháp bảo vệ tính thiêng liêng của tâm trí con người.
Văn kiện cũng cảnh báo các rủi ro khác đối với trẻ em và thanh thiếu niên, khuyến cáo không dùng công nghệ này ngoài mục đích y học; phản đối việc giám sát năng suất hay thiết lập hồ sơ cá nhân từ dữ liệu thần kinh và nhấn mạnh cần sự minh bạch, đồng thuận rõ ràng của người dùng.
UNESCO luôn tự hào là tổ chức tiên phong thiết lập các quy chuẩn quốc tế về phát triển, ứng dụng và quản trị một cách có đạo đức các công nghệ mới nổi. Việc thông qua Khuyến nghị này củng cố vai trò lãnh đạo toàn cầu của UNESCO trong việc dự đoán các bước đột phá khoa học quan trọng.
UNESCO sẽ hỗ trợ các quốc gia thành viên rà soát chính sách, xây dựng lộ trình phù hợp và tăng cường năng lực để áp dụng các nguyên tắc này vào luật pháp quốc gia và thực tiễn.
Mặc dù ít được truyền thông chú ý hơn trí tuệ nhân tạo, công nghệ thần kinh cũng đang phát triển nhanh chóng không kém. Một báo cáo của UNESCO cho thấy đầu tư vào các công ty công nghệ thần kinh đã tăng 700% từ năm 2014 đến năm 2021.
Trong nhiều thập kỷ, UNESCO đã đóng vai trò hàng đầu trong việc điều chỉnh đạo đức đối với những tiến bộ khoa học và công nghệ. Năm 2018, Audrey Azoulay đã khởi xướng một sáng kiến quan trọng nhằm thiết lập khuôn khổ toàn cầu về đạo đức của trí tuệ nhân tạo, được các quốc gia thành viên UNESCO thông qua vào năm 2021.
Hiện nay, UNESCO đang hỗ trợ hơn 80 quốc gia đưa những nguyên tắc này vào luật pháp quốc gia.
