Để trở thành nguồn lực của nền kinh tế sáng tạo, tài nguyên văn hóa phải được chuyển hóa thành những sản phẩm có “đời sống” trên thị trường. Trong hành trình ấy, công nghệ được coi là công cụ đắc lực giúp khai mở tiềm năng văn hóa, còn sở hữu trí tuệ được xác định là nền tảng quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững của giá trị sáng tạo.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo: Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa. Định hướng này không chỉ tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng của công nghệ trong khai thác, lan tỏa giá trị văn hóa, mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn trong ứng dụng thành tựu công nghệ để kiến tạo giá trị, sản phẩm văn hóa mới.
Thực tế thời gian qua cho thấy, nhờ sự kết hợp giữa công nghệ và tư duy sáng tạo, nhiều chất liệu văn hóa quen thuộc đã có cơ hội tiếp cận công chúng rộng rãi hơn. Đơn cử, việc ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping, thực tế ảo VR, nghệ thuật ánh sáng… đã “đánh thức” không gian di tích Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long, Đại nội Huế…, giúp hình thành những tour tham quan hấp dẫn vừa đem lại giá trị kinh tế, vừa giàu tính văn hóa-giáo dục. Hay thông qua phương thức sáng tạo của các nghệ sĩ trẻ, nhiều loại hình âm nhạc truyền thống như chèo, xẩm, quan họ... được làm mới, hiện diện sống động hơn trong dòng chảy cuộc sống hôm nay.
Đáng chú ý, công nghệ còn đang góp phần gia tăng chuỗi giá trị, giúp nối dài vòng đời và mở rộng thị trường cho sản phẩm văn hóa Việt Nam. Từ những chương trình truyền hình như “Anh trai vượt ngàn chông gai”, “Anh trai say hi”, nội dung tiếp tục được khai thác trên các nền tảng số, phát triển thành các đêm concert, phim hòa nhạc và sản phẩm thương mại đi kèm...
Công nghệ đang “mở đường” để giá trị văn hóa không dừng lại ở sản phẩm đơn lẻ mà tiếp tục phát triển trên đa nền tảng. Và khi được đầu tư sáng tạo, tổ chức khai thác đúng cách, những giá trị đó hoàn toàn có thể phát triển thành “IP văn hóa” giàu sức hút trên thị trường, với khả năng tạo doanh thu, đóng góp thiết thực vào nền kinh tế sáng tạo.
Theo luật sư Trần Thị Tám, Giám đốc IPCOM Việt Nam, IP văn hóa có thể hiểu là những sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa được khai thác lặp lại qua nhiều ngành, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch, với sự hỗ trợ của công nghệ, để tạo ra doanh thu và năng lực cạnh tranh.
Nhìn ở góc độ sở hữu trí tuệ, các sản phẩm, hoạt động văn hóa như phim ảnh, các cuộc biểu diễn, bản nhạc, lễ hội, điểm đến, sản phẩm làng nghề, hàng lưu niệm, thủ công… có thể gắn với nhiều đối tượng quyền khác nhau như quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, tên thương mại, chỉ dẫn địa lý…
Phát triển các IP văn hóa là một phương thức để nhân lên bản sắc Việt, đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới và từng bước xây dựng sức mạnh mềm quốc gia. Tuy nhiên, để tài nguyên văn hóa có thể được khai thác và phát triển thành những sản phẩm sáng tạo, việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ cần được tính đến ngay từ đầu.
Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, Cục trưởng Cục Thông tin điện tử và Chuyển đổi số (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, một giá trị văn hóa thật sự bước vào nền kinh tế sáng tạo phải được vận hành qua chuỗi giá trị toàn diện, liên tục - từ chủ thể nắm giữ di sản, qua bàn tay đội ngũ sáng tạo, sự hỗ trợ của công nghệ, năng lực quản trị của doanh nghiệp và cuối cùng là thương mại hóa trên thị trường. Quá trình này đặt ra những vấn đề pháp lý cấp thiết: Ai có quyền đối với chất liệu văn hóa ban đầu? Những sáng tạo mới được xác lập và bảo hộ ra sao? Lợi ích từ hoạt động thương mại hóa được phân chia thế nào để cộng đồng nắm giữ di sản cũng được hưởng lợi từ nguồn lực văn hóa của mình?...
Đây là lý do sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là bảo vệ bản quyền sau khi sản phẩm ra đời mà cần trở thành thành tố cốt lõi, tham gia ngay từ đầu vào quá trình tạo lập và vận hành giá trị.
Bởi nếu quyền đối với chất liệu ban đầu không rõ ràng, nhà sáng tạo sẽ gặp rào cản lớn; nếu lợi ích cộng đồng không được bảo đảm hài hòa, việc khai thác sẽ thiếu tính bền vững.
Bên cạnh đó, việc thiếu một khung pháp lý rõ ràng cũng sẽ khiến doanh nghiệp ngần ngại đầu tư nguồn lực. Do đó, IP văn hóa cần được đặt trong tổng thể chuỗi giá trị, từ xác định nguồn gốc, chủ thể quyền, đến sáng tạo, khai thác thương mại và phân chia lợi ích giữa các bên liên quan.
Như vậy, cùng với bảo hộ thành quả sáng tạo, phát triển IP văn hóa còn hướng tới tạo cơ chế để các giá trị văn hóa được khai thác hiệu quả, bền vững. Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, điều này đòi hỏi thiết lập một hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ, trong đó văn hóa cung cấp chất liệu, đội ngũ sáng tạo tạo ra những giá trị mới, công nghệ mở rộng khả năng lan tỏa, doanh nghiệp đưa sản phẩm đến thị trường, còn Nhà nước giữ vai trò kiến tạo và kết nối các nguồn lực.
Theo đó, cơ quan quản lý cần chuyển từ tư duy quản lý đơn thuần sang thúc đẩy liên kết giữa các chủ thể văn hóa, cộng đồng sáng tạo và doanh nghiệp công nghệ; đồng thời mở rộng cơ hội kết nối các ý tưởng sáng tạo với nguồn vốn đầu tư và thị trường tiêu dùng. Đây là điều kiện quan trọng để tài nguyên văn hóa chuyển hóa thành những sản phẩm có sức cạnh tranh, góp phần đưa văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới, đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế đất nước.
Hướng tới xây dựng nền tảng kết nối bền vững giữa các nhà sáng tạo với doanh nghiệp, công nghệ và thị trường, góp phần phát triển ngành công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm Việt Nam, Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo - Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 đã chính thức được phát động trên toàn quốc, tập trung vào 4 trụ cột: Sáng tạo-Công nghệ-Trải nghiệm-Tạo tác động. Giải thưởng nhằm tìm kiếm, tôn vinh các sáng kiến, sản phẩm, IP văn hóa làm mới di sản bằng tư duy đương đại và công nghệ, bao phủ đa dạng các lĩnh vực: từ nghệ thuật, âm nhạc, thiết kế, du lịch, giáo dục STEAM đến các mô hình ứng dụng công nghệ để số hóa văn hóa. Lễ công bố kết quả và trao giải dự kiến tổ chức vào tháng 1/2027.
