Hạn chế những bất cập phát sinh
Nếu nhìn ngược lại, cây hoa sữa vẫn đứng ở đó xuyên suốt cả năm, vẫn thực hiện chức năng của một loại cây trong cuộc sống đô thị. Chỉ đến khi hương hoa nở, những lời than phiền mới xuất hiện. Với không ít người, hương hoa thoang thoảng là dấu hiệu của mùa thu, gợi nhớ những con phố và những năm tháng đã qua. Thế nhưng, khi cây được trồng dày, hương hoa trở nên nồng đậm, điều từng là nét duyên của phố phường lại có thể gây khó chịu cho những hộ dân sống gần đó.
Thành phố Hà Nội mới đây đã có những định hướng phát triển không gian xanh và quy định về quản lý cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước. Quyết định số 5008/QĐ-UBND ngày 12/10/2026 phê duyệt Đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa và mặt nước trên địa bàn thành phố đã định hướng mỗi tuyến phố có một loài cây bóng mát chủ đạo; với những tuyến có điều kiện đặc thù, có thể sử dụng tối đa hai loài. Mục tiêu là khắc phục tình trạng cây trồng xen kẽ nhiều chủng loại trên cùng tuyến, khiến cảnh quan thiếu đồng bộ và gây khó khăn cho việc chăm sóc, cắt tỉa.
Quyết định số 143/2026/QĐ-UBND cùng ngày yêu cầu việc phát triển cây xanh phù hợp quy hoạch đô thị, quy định về đất đai và quy chuẩn kỹ thuật, đồng thời bảo đảm đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật. Đáng chú ý, quyết định này cũng đã nêu ra 18 loài cây vào danh mục cấm trồng tại nơi công cộng.
Đây là những yêu cầu quan trọng, đặt công tác quản lý cây xanh trong mối liên hệ với thiết kế đô thị và hạ tầng kỹ thuật. Tuy nhiên, tăng diện tích xanh và bố trí cây theo tuyến mới chỉ giải quyết một phần bài toán. Chất lượng cảnh quan còn phụ thuộc vào việc tính toán, phối hợp các tầng cây ngay từ khâu thiết kế, từ cây bóng mát, cây bụi đến thảm phủ và cây hoa. Cách bố trí cần phù hợp với mặt cắt đường, điều kiện sinh trưởng và kích thước tán cây khi trưởng thành, qua đó tạo cảnh quan hài hòa và hạn chế những bất cập phát sinh trong quá trình chăm sóc, quản lý về sau.
Đưa cảnh quan vào tiêu chí thiết kế
Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia có hệ thống cây xanh đô thị phát triển cho thấy, việc lựa chọn loài cây, vị trí và tổ chức các tầng cây đều được tính toán ngay từ khâu quy hoạch, nhằm tạo lập diện mạo đô thị đồng bộ và phù hợp với điều kiện thực tế. Một số quốc gia còn lượng hóa yêu cầu về cảnh quan đô thị trước khi cây được trồng.
Tại Trung Quốc, tiêu chuẩn ngành CJJ/T 75-2023 về thiết kế cây xanh đường đô thị, có hiệu lực từ ngày 1/1/2024, đặt ra yêu cầu phối hợp cây xanh với chức năng đường phố, công trình lân cận và các hạ tầng kỹ thuật. Thượng Hải còn đi sâu hơn, khi các tuyến phố phải được thống nhất về loài cây và quy cách trồng để tạo các chủ đề, phong cách thống nhất, đồng thời phối hợp tầng không gian, hình dáng cây, màu sắc và biến đổi theo mùa. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng mỗi đoạn đường được trồng theo một kiểu, thiếu liên kết hoặc phải cải tạo nhiều lần.
London (Anh) lại đưa ra một công cụ khác: Urban Greening Factor (UGF), dùng để đánh giá cả số lượng lẫn chất lượng mảng xanh trong các dự án phát triển đô thị. Mỗi loại bề mặt xanh được tính hệ số khác nhau; chẳng hạn, thảm thực vật tự nhiên có hệ số cao hơn bãi cỏ thông thường, còn bề mặt lát kín có hệ số bằng 0. Cách tính này khuyến khích chủ đầu tư tích hợp cây xanh và các giải pháp sinh thái ngay từ đầu quá trình thiết kế, thay vì chỉ bổ sung cây sau khi công trình đã hoàn thành.
Giá trị của cây xanh không chỉ nằm ở vẻ đẹp hay hương thơm, mà còn ở sự phù hợp với không gian và đời sống của người dân. Câu chuyện hoa sữa vì thế không đơn thuần là chuyện nên giữ hay nên di chuyển đi nơi khác. Đó còn là lời nhắc về việc lựa chọn loại cây, tính toán mật độ và vị trí trồng để vừa góp phần tạo cảnh quan, vừa hài hòa với sinh hoạt thường ngày.
Cơ quan Công viên Quốc gia (NParks) của Singapore đưa ra yêu cầu chủ đầu tư xây dựng phải lập hồ sơ đáp ứng yêu cầu về bố trí cây xanh, diện tích cảnh quan thay thế và bảo tồn cây hiện hữu trước khi cấp phép công trình. Hướng dẫn của NParks cũng khuyến nghị phối hợp cây tầng cao, tầng tán, cây tầng dưới và thảm phủ để hình thành nhiều lớp thực vật liên tục. Như tại thành phố Melbourne (Australia) đưa ra Bộ hướng dẫn Urban Forest Diversity Guidelines năm 2011, với nội dung chính là lựa chọn cây dựa trên chức năng và mặt cắt đường, thay vì áp dụng một danh mục chung cho toàn đô thị.
Nhìn từ thực tiễn tại Thủ đô Hà Nội và kinh nghiệm quốc tế, bước tiếp theo đòi hỏi thành phố phải đưa phương án cây xanh vào hồ sơ thiết kế đô thị ngay từ đầu. Việc lựa chọn loại cây, mật độ, khoảng cách trồng cùng sự phối hợp giữa các tầng thực vật cần được tính toán đồng bộ với hạ tầng kỹ thuật và không gian sống. Có như vậy, quy hoạch cây xanh mới không dừng lại ở việc hoàn thành chỉ tiêu diện tích, mà thật sự tạo dựng nên một không gian sống văn minh, hài hòa và bền vững cho Thủ đô.
