Quỹ kết dư gần 60 tỷ đồng
Theo Luật Việc làm năm 2013, người thất nghiệp sẽ được hỗ trợ tối đa 6 tháng trợ cấp học nghề (tối đa 1 triệu đồng/tháng). Nhưng quy định tại điểm h, khoản 3, Điều 53 trong Luật Việc làm lại chỉ rõ người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp (TCTN) mà đi học tập có thời hạn từ đủ 12 tháng trở lên sẽ bị chấm dứt hưởng TCTN, dù thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) được bảo lưu. Thực tế cho thấy đây là quy định làm khó người lao động (NLĐ). Bởi lẽ, trong quá trình học tập để nâng cao trình độ sau khi thất nghiệp, NLĐ bị chấm dứt hưởng TCTN sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong cuộc sống (không có tiền đóng học phí, mua sách vở, dụng cụ, chi phí sinh hoạt…). “NLĐ muốn được hưởng TCTN để đi học thì phải tìm những nghề có thời gian học dưới 12 tháng. Trên thực tế, với thời gian học ngắn như vậy, NLĐ khó kiếm được việc làm ổn định với mức lương khá. Quy định này không những bất cập mà còn cản trở NLĐ nâng cao trình độ”, nhiều ý kiến nêu ra trong quá trình đóng góp, sửa đổi Luật Việc làm năm 2013.
Theo Báo cáo đánh giá tác động chính sách mới khi sửa Luật Việc làm, trong giai đoạn 2015-2023, số người tham gia BHTN tăng qua các năm, bình quân tăng 6,08%/năm. Tính đến hết năm 2023, số người tham gia BHTN chiếm 31,6% lực lượng lao động trong độ tuổi.
Cũng trong giai đoạn này, bình quân mỗi năm có 826.000 người nhận TCTN, cao nhất là năm 2020, có hơn 1,087 triệu người hưởng TCTN (chiếm khoảng 6-8% số lao động tham gia BHTN). Bình quân mỗi năm chi TCTN khoảng 10.000 tỷ đồng. Xu hướng số tiền chi cho TCTN năm sau sẽ cao hơn năm trước, vì số người tham gia tăng, mức đóng - hưởng tăng.
Theo Bộ LĐ-TB&XH, số chi TCTN cao phần nào có nguyên nhân chính sách BHTN chưa thật sự gắn với thị trường lao động, còn nặng về giải quyết TCTN, chưa chú ý thỏa đáng đến các giải pháp phòng ngừa thất nghiệp. BHTN hiện nay gồm một chế độ hỗ trợ người sử dụng lao động, đó là chế độ hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho NLĐ. Tuy nhiên, quy định tại Luật Việc làm và các văn bản hướng dẫn về điều kiện hưởng quá chặt chẽ, hiếm khi xảy ra, vì thế người sử dụng lao động khó khăn trong việc tiếp cận được với chế độ. Đến nay, chưa có người sử dụng lao động nào được hỗ trợ chế độ này theo quy định của pháp luật hiện hành.
Tính đến hết tháng 3/2024, có hơn 14,6 triệu lượt người được tư vấn, giới thiệu việc làm; cả nước có hơn 261.600 người được hỗ trợ học nghề, số người được hỗ trợ học nghề theo xu hướng cùng với số người hưởng TCTN. Thực tế cho thấy, có 4 chế độ hỗ trợ NLĐ, là TCTN, hỗ trợ tư vấn giới thiệu việc làm, hỗ trợ học nghề và bảo hiểm y tế. Song, phần lớn NLĐ chọn nhận TCTN.
Báo cáo tổng kết Luật Việc làm 2013 cũng cho thấy, tính đến hết năm 2023, số tiền kết dư quỹ còn khoảng 59.357 tỷ đồng.
Mở rộng diện tham gia Bảo hiểm thất nghiệp
Từ những vấn đề đặt ra, dự thảo Luật Việc làm (sửa đổi) đề xuất bổ sung các quy định về sử dụng Quỹ BHTN đối với các chế độ mới. Về đối tượng, định hướng sửa đổi, bổ sung theo hướng tất cả NLĐ có giao kết hợp đồng làm việc, hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn từ 1 tháng trở lên, thuộc đối tượng tham gia BHTN.
Bổ sung đối tượng người có giao kết hợp đồng lao động từ 1 tháng trở lên, nhưng làm việc không trọn thời gian, có tổng mức tiền lương trong tháng bằng, hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất theo quy định của Luật Bảo hiểm xã hội. Đồng thời, bổ sung đối tượng về người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn của Nhà nước, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp tại công ty và công ty mẹ, người quản lý điều hành hợp tác xã có hưởng lương, và tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, thuộc đối tượng tham gia BHTN.
Ngoài ra, bổ sung quy định về việc tham gia BHTN đối với các đối tượng khác có thu nhập ổn định, thường xuyên, do Chính phủ quy định phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ.
Luật sửa đổi cũng dự kiến bổ sung một số trường hợp được bảo lưu thời gian đóng BHTN. Bổ sung quy định mức đóng BHTN của NLĐ, người sử dụng lao động và mức hỗ trợ của Nhà nước tối đa bằng 1% tiền lương tháng.
Về tiền lương làm căn cứ đóng BHTN, dự kiến quy định tối đa bằng 20 lần mức lương tối thiểu tháng theo vùng tại thời điểm đóng.
Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất đã được bổ sung thêm 2 chế độ BHTN so với quy định hiện hành. Đó là, hỗ trợ NLĐ tham gia đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề và đánh giá, cấp chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia; hỗ trợ người sử dụng lao động khi sử dụng NLĐ là người khuyết tật.
Như vậy, nếu dự thảo được thông qua thì NLĐ thất nghiệp sẽ được hưởng 5 chế độ BHTN, trong đó có 3 chế độ hiện hưởng, bổ sung thêm 2 chế độ mới và bỏ 1 chế độ so với hiện hành. Theo đó, các chế độ BHTN gồm: Trợ cấp thất nghiệp; Hỗ trợ tư vấn, giới thiệu việc làm; Hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động; Hỗ trợ NLĐ tham gia đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề và đánh giá, cấp chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia; Hỗ trợ người sử dụng lao động khi sử dụng NLĐ là người khuyết tật.
Với nhiều giải pháp đặt ra, Bộ LĐ-TB&XH tính toán, khi sửa đổi Luật Việc làm, dự kiến số lao động nhận TCTN sẽ giảm còn khoảng 6,5% số lao động tham gia BHTN mỗi năm, tương ứng mỗi năm giảm khoảng 150.000 người nhận TCTN. Được biết, năm 2023, mức hưởng TCTN bình quân là 3,5 triệu đồng/người/tháng; số tháng hưởng bình quân là 5 tháng. Như vậy, nếu mức hưởng bình quân là 3,5 triệu đồng/người/tháng, số tháng hưởng bình quân khoảng 5 tháng, dự kiến giảm chi từ Quỹ BHTN khoảng 2.625 tỷ đồng, tương ứng khoảng 10% tổng thu BHTN mỗi năm.
