“Đỏ mắt” tìm... chất lượng
Hằng năm các trại sáng tác văn học được tổ chức đều đặn từ trung ương, các ban, ngành đến các hội, tạp chí địa phương. Thậm chí, nếu có các cuộc thi văn chương, trại sáng tác sẽ được tổ chức. Mỗi trại sáng tác có quy mô và cách chọn lựa thành viên khác nhau, nhưng câu chuyện đi tìm tác phẩm có chất lượng thì luôn trong tình trạng “đỏ mắt”.
Nhìn chung, các trại sáng tác hiện nay khiến nhiều nhà văn, nhà thơ trăn trở. Nhà thơ Ngô Thanh Vân, nguyên Phó Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Gia Lai là người đã tổ chức rất nhiều trại sáng tác, cho rằng: Một số trại viết được các đơn vị, nhà tổ chức thực hiện bài bản, chất lượng. Từ khâu mời tác giả tham gia, cho đến chương trình hoạt động trong quá trình tổ chức. Vừa bảo đảm được phần thâm nhập thực tế, vừa đạt được chất lượng sinh hoạt và có đủ thời gian để các trại viên chuyên tâm vào sáng tạo. Đồng thời, các trại viên được nhận xét, góp ý bản thảo một cách thẳng thắn, hướng đến hoàn thiện để tác phẩm hay hơn. Tuy nhiên, số lượng trại viết được tổ chức chu đáo còn khiêm tốn so với số lượng trại đã được thực hiện.
Theo nhiều người có thâm niên “quản trại”, tình trạng khá phổ biến là các trại viên dành nhiều thời gian đi thăm thú, du lịch hơn là chuyên tâm sáng tác. Điều đó cũng dễ hiểu, bởi khi đặt chân đến một vùng đất khác, nhu cầu được khám phá, tham quan là một tất yếu. Tuy nhiên, nếu không cân đối hợp lý, sẽ dẫn đến tình trạng bỏ phí khoảng thời gian quý báu để chuyên tâm sáng tác.
Là người có thâm niên hơn 25 năm cầm bút, đã tham gia nhiều trại sáng tác, nhà văn Hoài Hương, Ủy viên Ban sáng tác của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã thẳng thắn chia sẻ: Qua nhiều kỳ Đại hội, hay tổng kết năm của các Hội Nhà văn cấp trung ương, địa phương, chưa có một đánh giá, là có bao nhiêu tác phẩm được xuất bản từ trại viết, bao nhiêu tác phẩm đạt chất lượng cao. Chưa kể hầu như không có những ràng buộc điều kiện về tác phẩm đối với các thành viên tham gia, nên rất nhiều trại viết trở thành một chuyến đi “du lịch”, “giải ngân”.
Còn nhà thơ Nguyễn Đức Phú Thọ, Chi hội phó Chi hội Nhà văn Việt Nam tại An Giang chia sẻ: Ở cấp độ phân hội văn học của các tỉnh, trại sáng tác đa phần chỉ là các cuộc đi thực tế kéo dài trong hai, ba ngày. Đó không thể gọi là trại sáng tác cả về quy mô, thời gian và chất lượng các tác phẩm (chùm thơ, vài bài ký, một hai truyện ngắn...). Cũng theo nhà thơ, các trại sáng tác ở cấp độ trung ương, thời gian thường kéo dài nên việc các tác giả sắp xếp thời gian để tham gia luôn là vấn đề khó khăn và ảnh hưởng đến kết quả.
Nâng cao tính chuyên nghiệp
Theo giới cầm bút, có hai trại sáng tác mà họ mong đợi nhất, đó là trại sáng tác do Tạp chí Văn nghệ quân đội và Nhà xuất bản Công an nhân dân tổ chức. Các biên tập viên của cả hai đơn vị này đều bám sát các tác giả tham dự trại, từ đánh giá tác phẩm, chọn in, cho đến khâu quản lý thành viên đều mang tính chất chuyên nghiệp. Hầu hết các nhà văn, nhà thơ khi được mời tham gia trại do hai đơn vị này tổ chức đều được sàng lọc kỹ, luôn có sự cân bằng giữa các tác giả trẻ và những người đã tạo được tên tuổi trên văn đàn, mang đến cho mọi người sự ấm áp, chia sẻ, học hỏi lẫn nhau.
Đại tá Trần Cao Kiều, Phó Cục trưởng Truyền thông Công an nhân dân, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Công an nhân dân cho rằng, để mỗi trại sáng tác thành công, khâu tổ chức phải chuyên nghiệp, cùng đó là sự cộng hưởng, trách nhiệm của các nhà văn, nhà thơ dự trại.
Thử đặt câu hỏi, trong thời đại số hóa, mạng xã hội lên ngôi và thế giới phẳng, người viết có thể ngồi một nơi lên mạng tra cứu tư liệu, thậm chí dùng AI để tích hợp thì liệu các trại sáng tác có cần phải đổi mới để thật sự là nơi đến người viết tập trung sáng tác và giao lưu học hỏi? Nhà thơ Ngô Thanh Vân cho rằng, câu chuyện đổi mới phụ thuộc nhiều yếu tố và nhu cầu, mục đích mở trại sáng tác của các đơn vị. Sẽ khó có công thức chung, khuôn mẫu cụ thể.
Tuy nhiên, chất lượng của một trại sáng tác không thể không bàn đến vấn đề tinh chọn tác giả tham dự. Nhiều ý kiến đã thẳng thắn chỉ rõ: Cần bỏ qua yếu tố quen biết, nể nang, lợi ích nhóm... để tuyển chọn và mời các tác giả tài năng, sung sức, uy tín, trách nhiệm và đam mê sáng tạo nghệ thuật thật sự. Chỉ khi thực hiện được như thế mới có thể hy vọng có được những bản thảo chất lượng. Cùng đó, nên yêu cầu các thành viên đăng ký đề cương tác phẩm, quy định thời gian một đến ba tháng sau khi dự trại phải nộp bản thảo để đánh giá chất lượng ■
Cuối năm 2025, trại sáng tác văn học trẻ của Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh đã tuyển lựa hơn 20 trại viên từ các ngành, có thành tựu, có ý tưởng hay. Ban tổ chức yêu cầu các trại viên nộp tác phẩm, gửi cho báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh để đăng tải như một phần của báo cáo thu hoạch. Sau đó sẽ tiến hành in cuốn sách chung, ghi dấu ấn một hành trình sáng tác cho các thành viên tham gia.
