Tại xã Vĩnh Tuy, tỉnh Tuyên Quang, nơi Viện Quân y 93, thuộc Cục Hậu cần, Quân khu 2 được thành lập đảm nhiệm công tác quân y phục vụ chiến đấu mặt trận Hà Tuyên, từ tháng 10/1979 đến 12/1989. Bác sĩ Hoàng Đức Vượng, nguyên Giám đốc Sở Lao động-Thương binh và Xã hội tỉnh Yên Bái (cũ), thời điểm năm 1984 là Trưởng khoa Ngoại của Quân y viện 93, bồi hồi nhớ lại thời điểm tiếp nhận, cấp cứu, điều trị thương binh từ mặt trận chuyển về.
Anh cho biết, đơn vị có gần 120 y, bác sĩ và nhân viên, nơi đây đã đào tạo 6 lớp với gần 500 y tá quân y cho tuyến 1, thành lập các đội phẫu tiền phương, các tổ công tác thực hiện nhiệm vụ chiến dịch MB 84. Đồng thời, thành lập ngân hàng máu sống trong cán bộ, nhân viên và học viên sẵn sàng cung cấp máu cho thương binh. Nhờ có ngân hàng máu sống kịp thời, hàng trăm thương binh được cấp cứu, tiếp máu cứu sống.
Từ tổ dân phố Khá Thượng, phường Cầu Thia, tỉnh Lào Cai, cựu y tá Trịnh Thị Nhung có mặt trong đoàn, gặp lại đồng đội cũ tay bắt, mặt mừng ngay tại địa điểm từng công tác ba năm liên tục tại nơi đây. Nhập ngũ năm 1985, sau khi học xong lớp y tá 5, chị Nhung được phân công là nhân viên khoa Hồi sức cấp cứu tại Quân y viện 93. Chị bồi hồi nhớ lại, có đêm xe chở thương binh về nhiều, chị cùng kíp trực nhanh chóng phân loại ca nặng cần mổ, các ca cần hồi sức tích cực, ưu tiên thương binh nặng để xử lý vết thương. Rồi phụ giúp bác sĩ phòng mổ xử lý cắt bảo toàn vết thương nhiễm khuẩn, tháo khớp, tiếp máu... qua công việc, tình yêu nảy nở với một y sĩ cùng đơn vị, hai người cưới tại đơn vị, sau chiến tranh về quê sinh sống.
Đền thờ các anh hùng liệt sĩ Mặt trận Vị Xuyên tại điểm cao 468, thôn Nậm Ngặt, xã Thanh Thủy, hôm nay có hàng trăm đoàn cựu chiến binh đến thắp hương thành kính. Do lượng khách đông, bãi xe chật cứng, nên các xe ôm phát huy tác dụng. Các đoàn dâng hương, hoa thành kính tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ, cùng chụp ảnh dưới lá cờ và lời thề chiến sĩ mặt trận Vị Xuyên “Sống bám đá đánh giặc, chết hóa đá bất tử”.
Từ điểm cao 468, Đại tá Phạm Văn Huấn, Phó Chủ tịch Hội Cựu chiến binh tỉnh Lào Cai, nguyên chiến sĩ Trung đoàn 153, Sư đoàn 313 phóng tầm mắt, đưa tay chỉ điểm cao 772 trước mặt, có lá cờ Tổ quốc bay phần phật trước gió, nơi anh từng trực tiếp cầm súng chiến đấu nhiều tháng liên tục. Ánh mắt ngời lên, xúc động như đang ngày đầy gian khó: Nhiều ngày không tắm giặt, tóc dài chấm vai, ngày đêm sinh hoạt trong hầm, sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ các mục tiêu được phân công trên hướng biên giới. Anh cho hay, ngày ấy lính vất vả vô cùng, di chuyển lên chốt đổi quân vào ban đêm, đường núi đá dựng đứng, kẻ thù trước mặt, đạn pháo cối nổ cầm canh... người lính chiến luôn vững tay súng, cùng nhau chia ngọt, xẻ bùi, không để kẻ thù lấn tới.
Từ ngã ba Thanh Thủy ngược dốc hơn ba km, đến cầu Trại Dê, chúng tôi đến Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang, hiện đang quàn 28 hài cốt và 5 mộ tập thể hài cốt liệt sĩ, vừa được tìm thấy trong chiến dịch “500 ngày đêm”. Mâm cỗ cúng thịnh soạn đồ mặn, hoa tươi, quả ngọt đầy đủ, nhưng vẫn không thể thiếu đồ dùng sinh hoạt chiến sĩ yêu thích thời đó là: Thuốc lá, thuốc lào, chè và kẹo lạc!
Thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm cho hay, đơn vị được tăng cường quân số gần 70 người, thực hiện chiến dịch tìm kiếm từ ngày 15/3, đến ngày 10/7 đã tìm kiếm được 51 hài cốt liệt sĩ. Hiện, khó khăn nhất là thông tin từ các cựu chiến binh cung cấp ít, độ chính xác không cao do địa hình, địa vật thay đổi. Khu vực tìm kiếm có độ dốc lớn, nhiều hang bị vùi lấp, thời tiết khắc nghiệt. Vật cản nổ tồn sót sau chiến tranh còn nhiều, gây nguy hiểm cho việc đào bới, tìm kiếm, nhất là vị trí mới có thông tin được cung cấp.
Làng Pinh, xã Thanh Thủy những ngày tháng chiến tranh biên giới khốc liệt được chọn là căn cứ phía sau của nhiều đơn vị cấp Sư đoàn, Trung đoàn qua các thời kỳ (F 313, F 313. F 316. F356, F 325, F 31, F 312) cùng nhiều đơn vị khác. Dưới dãy núi đá vôi cao sừng sững, đứng che chở cho các đơn vị quân sự ngày nào, nay còn đền thờ liệt sĩ cùng một số di tích lịch sử văn hóa còn hiện hữu, được các đơn vị xây dựng từ năm 1979 đến 1989. Màu xanh của ruộng lúa đã thay thế các vị trí nhà ở, doanh trại, trạm phẫu tiền phương năm xưa, người dân địa phương hiền hòa, chào đón chúng tôi bằng những nụ cười và chén trà nóng nồng ấm như người thân lâu mới về thăm.
Những cựu chiến binh tỉnh Lào Cai thắp hương thơm tại Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên, nhà bia tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ xã Thanh Thủy và nhiều nơi đến trên mảnh đất Hà Giang (cũ) đầy máu lửa một thời. Một cựu chiến binh trong đoàn nói rất chân thành rằng: "Ngày 12/7 là ngày chúng mình hướng trái tim về nơi đồng đội đã ngã xuống vì sự bình yên hôm nay. Để hiểu được giá trị của hòa bình, tự do, để trân quý hơn cuộc sống, sống có ý nghĩa hơn, trách nhiệm hơn với Tổ quốc. Và, non sông này, mỗi ngọn núi, mỗi con khe nơi biên cương đều đánh đổi bằng máu của đồng đội, của cha anh. Biết sự hy sinh để sống có trách nhiệm với người đã mất, biết quá khứ để không lặp lại quá khứ, để hướng tới tương lai Việt Nam hòa bình và phồn thịnh".
