Thách thức trong dự báo sạt lở đất, đá

Những năm gần đây, tình trạng trượt lở đất, đá xảy ra với tần suất và cường độ ngày càng tăng ở nhiều địa phương, gây ra thiệt hại nghiêm trọng, điển hình ở các tỉnh miền núi như: Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình, Yên Bái, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Thanh Hóa, Nghệ An...
Sạt lở đất đá trên tuyến tỉnh lộ 174 đoạn từ Nghĩa Lộ đi Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái. (Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG)
Sạt lở đất đá trên tuyến tỉnh lộ 174 đoạn từ Nghĩa Lộ đi Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái. (Ảnh: NGUYỄN ĐĂNG)

Tổng hợp của Văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai cho thấy, theo thống kê của Tổng cục Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), năm 2022 cả nước ghi nhận xảy ra 21/22 loại hình thiên tai, làm 175 người chết và mất tích, tổng thiệt hại kinh tế khoảng 19.500 tỷ đồng.

Đáng lưu ý, thiên tai xảy ra ở khắp các khu vực với diễn biến bất thường, cực đoan, trái quy luật. Cụ thể, từ đầu năm 2022 đến tháng 4/2023, Việt Nam xảy ra 286 trận động đất; 310 trận lũ, lũ quét, sạt lở đất, 191 vụ sạt lở bờ sông, bờ biển, 2 đợt rét đậm, rét hại, 14 đợt gió mạnh, sóng lớn trên biển và 2 đợt nắng nóng, hạn hán... Từ đầu năm 2023 đến nay, tiếp tục xảy ra hàng chục trận mưa lớn, dông lốc, sạt lở bờ sông, động đất... khiến 7 người mất tích và thiệt hại kinh tế khá lớn.

Dù là loại hình thiên tai nguy hiểm, thường xuyên xảy ra nhưng để dự báo, cảnh báo chính xác, kịp thời về thời gian, địa điểm xảy ra lũ quét, sạt lở đất hiện vẫn là “bài toán khó” đối với cả các nước có công nghệ dự báo tiên tiến trên thế giới. Với Việt Nam, cái khó đó là do các mô hình dự báo quá trình mưa, lũ còn hạn chế. Mặt khác, do thiếu dữ liệu về quan trắc, địa hình, thông tin số liệu về cấu trúc thảm phủ, lớp đất, tính chất cơ lý của đất. Sự thay đổi về sử dụng đất, phá rừng, khai thác khoáng sản, làm đường... cũng là những nhân tố gây khó khăn trong công tác dự báo lũ quét, sạt lở đất.

Trong bối cảnh đó, mới đây các nhà khoa học thuộc Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (Bộ Tài nguyên và Môi trường) đã ứng dụng thành công việc phân tích ảnh viễn thám trong đánh giá hiện trạng sạt lở đất đá ở vùng miền núi. Tiến sĩ Nguyễn Quốc Khánh, Giám đốc Trung tâm Viễn thám và Tai biến địa chất, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản cho biết, phân tích ảnh viễn thám cho phép nhận dạng các khối trượt và các yếu tố chính phát sinh trượt lở đất, đá. Đó là các yếu tố cấu trúc địa chất, đới phá hủy kiến tạo, thảm phủ thực vật và những biến động của lớp thảm phủ thực vật...

Với công nghệ viễn thám, các thông tin được chiết xuất từ ảnh viễn thám chủ yếu thông qua các dấu hiệu ảnh: mầu sắc, hoa văn, kiến trúc, hình dạng đối tượng... và những yếu tố khác như: lớp phủ, địa hình, địa mạo, thành phần vật chất trên bề mặt địa hình... Trên cơ sở đó, các nhà khoa học thành lập được các sơ đồ giải đoán các khối trượt và các yếu tố thành phần. Các sơ đồ kết quả giải đoán các khối trượt và các yếu tố thành phần sẽ được sử dụng làm các dữ liệu đầu vào rất quan trọng cho công tác đánh giá, phân vùng dự báo và thành lập bản đồ phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất, đá trong các bước tiếp theo.

Dựa trên nền tảng từ các kết quả nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Quang cùng các cộng sự đã nghiên cứu và thiết kế thành công Hệ thống cảnh báo sớm CLi-ESEWS. Hệ thống có khả năng triển khai cộng đồng dân cư để giám sát thời gian thực dịch chuyển mái dốc, bùn đá; dễ lắp đặt với tư vấn từ xa của các chuyên gia. Đáng chú ý, hệ thống sử dụng công nghệ, kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học và thiết bị tự chủ sản xuất tích hợp tại Việt Nam. Công nghệ áp dụng là giám sát tại chỗ các thông tin về dịch chuyển mái dốc, rung chấn, xác định độ sâu mặt trượt, khoảng cách dịch chuyển khối trượt.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng thủy văn (Bộ Tài nguyên và Môi trường), biến đổi khí hậu đã và đang có những ảnh hưởng lớn tới tài nguyên nước ở Việt Nam.

Mưa lớn và đặc biệt lớn xảy ra thường xuyên trên diện rộng và cục bộ đã gây lũ lớn, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng tại nhiều khu vực trên phạm vi toàn quốc, có thể kể đến năm 2019, đợt mưa lớn kỷ lục ở đảo Phú Quốc (từ ngày 2 đến 9/8) lên tới 1.158mm (chiếm 40% tổng lượng mưa của năm) hay đợt mưa từ ngày 14 đến 16/10/2022 tại Thừa Thiên Huế và thành phố Đà Nẵng với lượng mưa ngày trên 700mm gây ngập úng nghiêm trọng. Lũ quét và sạt lở đất cũng xảy ra nhiều hơn, khốc liệt hơn ở vùng núi Bắc Bộ, Tây Nguyên và Trung Bộ... Trong khi đó, nhiều nơi nắng nóng gay gắt hơn.

Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn quốc gia Mai Văn Khiêm cho biết: Cảnh báo sạt lở đất hiện là thách thức trong khoa học dự báo khí tượng thủy văn. Việt Nam hiện chưa có khả năng dự báo sạt lở đất (mới cảnh báo nguy cơ có khả năng xảy ra lũ quét tại một vùng hoặc khu vực rộng) do các mô hình dự báo quá trình mưa, lũ còn hạn chế.

Mặt khác, do thiếu dữ liệu về quan trắc, địa hình, thiếu thông tin số liệu về cấu trúc thảm phủ, lớp đất, tính chất cơ lý của đất; sự thay đổi về sử dụng đất, phá rừng, khai thác khoáng sản, làm đường, độ dốc, việc tích trữ nước cũng như tác động của việc nghẽn dòng tự nhiên... cũng là những nhân tố gây khó khăn trong công tác dự báo lũ quét, sạt lở đất. Thực tế, một số hiện tượng sạt lở đất trong thời gian qua gây thiệt hại lớn là do tác động của nghẽn dòng.

Để tăng cường chất lượng bản tin cảnh báo sạt lở đất, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia bước đầu có các giải pháp: Tăng cường độ phân giải trong bản đồ dự báo mưa định lượng lên 1-3km, sử dụng đồng hóa nhiều nguồn dữ liệu tạo bản đồ mưa như dữ liệu quan trắc, radar, mô hình số.

Bản đồ cảnh báo nguy cơ lũ quét được xử lý kết hợp bổ sung các lớp thông tin về nguy cơ lũ quét, sạt lở đất kết hợp với phân ngưỡng mưa để tạo ra bản đồ cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở đất thời gian thực. Mức cảnh báo nguy cơ từ cao đến rất cao, chi tiết theo địa danh hành chính được hiển thị theo phổ mầu khác nhau trên bản đồ kèm bảng biểu địa danh khu vực để các cấp quản lý, cơ quan chỉ đạo về phòng, chống thiên tai có thể nắm bắt nhanh chóng, trực quan khu vực được cảnh báo.

Tổng cục Khí tượng thủy văn sẽ tăng cường cảnh báo sớm sạt lở đất, lũ bùn đá, lũ quét thông qua việc áp dụng công nghệ đồng hóa dữ liệu cảnh báo mưa, dông, hạn cực ngắn cho khu vực miền núi; xác định ngưỡng mưa gây sạt lở, lũ quét cho khu vực miền núi, khu vực trọng điểm xảy ra sạt lở, lũ quét...; nghiên cứu ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo, xây dựng hệ thống cảnh báo tác động và cảnh báo rủi ro do sạt lở đất.

Có thể bạn quan tâm

Dự báo viên Nguyễn Thị Hương Lý, Phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, thông tin về tình hình mưa lớn diện rộng đang diễn ra tại khu vực Trung Bộ.

[Video] Mưa lớn tiếp diễn ở Trung Bộ, có nơi trên 500mm

Theo Dự báo viên Nguyễn Thị Hương Lý, Phòng Dự báo thời tiết, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia, Cục Khí tượng Thủy văn, mưa lớn đang tiếp diễn tại Trung Bộ, trong đó từ thành phố Huế đến thành phố Đà Nẵng và phía đông tỉnh Quảng Ngãi là những khu vực mưa lớn trọng điểm.

Đại tá Nguyễn Thế Vinh, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy quân sự thành phố kiểm tra vật chất cứu hộ cứu nạn tại xã Duy Nghĩa. (Ảnh: QUANG CƯỜNG)

Ứng phó mưa bão: Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Đà Nẵng yêu cầu bố trí lực lượng, phương tiện ứng trực tại các khu vực xung yếu

Ngày 7/10, đoàn công tác Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Đà Nẵng do đồng chí Đại tá Nguyễn Thế Vinh, Chỉ huy trưởng Bộ Chỉ huy quân sự thành phố làm trưởng đoàn, kiểm tra công tác phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn tại phường Hội An Đông và xã Duy Nghĩa.

Xí nghiệp Thi công cơ giới ứng trực trên đường Nguyễn Xiển. (Ảnh: Đơn vị cung cấp)

“Thoát nước xanh” giúp chống ngập đô thị

Ngập lụt đô thị đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại các đô thị lớn ở Việt Nam. Theo các chuyên gia, cần giải quyết từ khâu quy hoạch, quản lý nước đến phát triển các giải pháp thoát nước xanh, qua đó giảm tải cho hệ thống cống ngầm và tăng khả năng chống chịu của đô thị.

[Video] Dự báo thời tiết ngày 7/10/2026: Trung Bộ mưa rất lớn, Bắc Bộ nắng ráo

[Video] Dự báo thời tiết ngày 7/10/2026: Trung Bộ mưa rất lớn, Bắc Bộ nắng ráo

Hôm nay, thời tiết Bắc Bộ khá thuận lợi với trạng thái tạnh ráo, có nắng và nền nhiệt tăng nhẹ. Trong khi đó, Trung Bộ tiếp tục có diễn biến đáng chú ý khi mưa rất to tập trung từ Quảng Trị đến Đà Nẵng và phía đông Quảng Ngãi, trọng tâm từ Huế đến Đà Nẵng. Nam Bộ ngày nắng gián đoạn, chiều tối và đêm có mưa dông.

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 7/10/2026: Trung Bộ mưa rất lớn, trọng tâm từ Huế đến Đà Nẵng

[Video] Dự báo thời tiết đêm nay và ngày mai 7/10/2026: Trung Bộ mưa rất lớn, trọng tâm từ Huế đến Đà Nẵng

Mưa lớn là diễn biến đáng chú ý nhất tại Trung Bộ trong đêm nay và ngày mai. Từ Quảng Trị đến Đà Nẵng và phía Đông Quảng Ngãi có mưa rất to, trong đó trọng tâm từ Huế đến Đà Nẵng có nơi trên 300mm. Mưa lớn tiếp tục kéo dài sang ngày mai, tiềm ẩn nguy cơ ngập úng, lũ quét và sạt lở đất.

Hệ thống thủy lợi Rào Nan, tỉnh Quảng Trị bảo đảm nguồn nước cho sản xuất trong mùa khô. (Ảnh: Bảo Hân)

El Nino gia tăng nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn

Theo dự báo, trạng thái El Nino có cường độ rất mạnh với xác suất rất cao xảy ra từ nay đến tháng 12, sau đó khả năng giảm dần và duy trì đến đầu mùa hè năm 2027. Do tác động của El Nino, nguy cơ xảy ra hạn hán, xâm nhập mặn ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn ha cây trồng ở nhiều địa phương.

Chủ động vận hành điều tiết các hồ chứa thủy lợi nhằm chủ động đón lũ. (Ảnh: Bảo Hân)

Ứng phó với mưa lớn, ngập lụt, lũ quét

Ban Chỉ đạo phòng thủ dân sự quốc gia vừa có Văn bản số 56/BCĐ-BNNMT gửi các địa phương về việc chủ động ứng phó với mưa lớn, lũ, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất, lốc, sét, mưa đá.

Khu vực Hà Nội không mưa, đêm và sáng trời lạnh. (Ảnh minh họa: Đ.T)

Không khí lạnh gây mưa to ở miền trung

Chiều nay (5/10), không khí lạnh đã ảnh hưởng đến hầu hết khu vực tây Bắc Bộ và từ Thanh Hóa đến phía bắc tỉnh Quảng Trị. Cảnh báo đêm 5 và ngày 6/10, khu vực từ Hà Tĩnh đến thành phố Huế có mưa to và dông với lượng mưa phổ biến từ 50-100mm, cục bộ có nơi mưa rất to trên 200mm.

Chiều 5/10, thủ đô Bangkok tiếp tục có mưa. (Ảnh: XUÂN SƠN)

Thái Lan đối mặt nguy cơ tái ngập

Ngày 5/10, Cục Khí tượng Thái Lan ra Thông báo số 8 cho biết, từ ngày 5-7/10, Thái Lan tiếp tục sẽ có mưa nhiều trên diện rộng, trong đó có thủ đô Bangkok. Trong khi đó, chính phủ Thái Lan tiếp tục thực hiện nhiều biện pháp nhằm hỗ trợ người dân khắc phục hậu quả lũ lụt.