Với năn tượng - từ năm 2006, Tiến sĩ Dương Văn Ni, chuyên gia đa dạng sinh học Trường đại học Cần Thơ đã ví loài cỏ mọc nhiều ở Cà Mau, An Giang, Cần Thơ… này như “của trời cho”, đặc biệt là khả năng thích ứng với vùng sinh thái mặn-lợ.
Nhóm các nhà khoa học và Tiến sĩ Ni đã tiến hành nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ngoài thực địa nhằm tìm kiếm giải pháp phục hồi môi trường ruộng tôm. Kết quả nghiên cứu cho thấy, cây năn tượng hội tụ nhiều đặc tính sinh thái nổi bật. Đây là loài thực vật có thể chịu mặn đến khoảng 20‰, nhưng sinh trưởng tốt nhất khi độ mặn dưới 10‰ - phù hợp với điều kiện ruộng tôm quảng canh ven biển. Năn tượng mọc thành thảm dày, che phủ mặt nước và mặt đất, giúp giảm sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm trong ruộng tôm. Nhờ đó, môi trường nước trở nên ổn định hơn, giảm nguy cơ sốc nhiệt cho tôm nuôi. Đồng thời, năn tượng có khả năng hấp thu một phần chất ô nhiễm và muối tích tụ trong đất, góp phần cải thiện môi trường canh tác về lâu dài.
Theo ông Ni, trong một thời gian dài, năn tượng chỉ được trồng với mục đích cải tạo môi trường nuôi tôm. Từ năm 2002, đã có những thử nghiệm sử dụng thân cây làm nguyên liệu đan lát thủ công mỹ nghệ, nhưng do chưa có thị trường và người tiêu dùng quen với các nguyên liệu truyền thống như lục bình, mây, cói, lác nên việc khai thác năn tượng để sản xuất hàng hóa chưa phát triển.
Bước ngoặt chỉ thật sự diễn ra từ năm 2018, khi Quỹ Bảo tồn Mekong, Công ty Giải pháp sinh kế Mekong và Công ty VietnamHousewares phối hợp xây dựng chương trình “Phát triển làng nghề nông thôn”. Do ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, chương trình chính thức vận hành từ năm 2021 bằng nguồn lực tự có của các đối tác. Từ đây, năn tượng không chỉ là cây cải tạo môi trường mà trở thành nguyên liệu chính cho một chuỗi giá trị sinh kế mới.
Chương trình làng nghề được triển khai theo cách tiếp cận từ nhỏ đến lớn: ban đầu đào tạo các nhóm 2-3 người, sau đó liên kết thành nhóm lớn 50-70 người, và khi đủ năng lực tổ chức thì thành lập hợp tác xã với quy mô 300-400 thợ đan. Giai đoạn 2023-2025, chương trình nhận được gói tài trợ 550.000 đô-la Úc để mở rộng quy mô. Đến nay, đã có khoảng 2.500 thợ đan tham gia, được tổ chức thành 150 tổ nhóm và ba hợp tác xã. Mỗi năm, các làng nghề sản xuất khoảng một triệu sản phẩm thủ công từ năn tượng, xuất khẩu sang các thị trường như Mỹ, Australia, Nhật Bản và châu Âu.
Quan trọng hơn, mô hình này tạo ra một chuỗi giá trị khép kín và bổ trợ lẫn nhau: cải thiện môi trường nuôi tôm; tạo thêm thu nhập; phế phụ phẩm quay trở lại ruộng làm nguồn hữu cơ; còn sản phẩm thủ công mang lại giá trị gia tăng cao hơn nhiều lần so với bán nguyên liệu thô.
Cỏ năn tượng có tên khoa học là Scirpus littoralis Schrad, mọc tự nhiên trong các đầm lầy vùng ven biển châu thổ Cửu Long, có khả năng lọc sinh học, tự lấy oxy trong tự nhiên đưa xuống bộ rễ.
