Dòng nước đen, mùi hôi nồng nặc, cá chết nổi lềnh bềnh mặt nước, lục bình phủ kín cản trở ghe xuồng đi lại… không chỉ làm đảo lộn cuộc sống người dân mà còn gióng lên hồi chuông báo động về nguy cơ suy thoái nghiêm trọng của một dòng sông từng nuôi dưỡng bao thế hệ cư dân Tây Ninh.
Giữa trưa tháng 5/2026, đứng lặng bên mé sông đoạn qua ấp Long Thạnh, xã Long Chữ, xã Bến Cầu, ông Nguyễn Văn Đây, 72 tuổi, đưa mắt nhìn dòng nước đen ngòm lững lờ trên sông Vàm Cỏ Đông giữa cái nắng gay gắt cuối mùa khô rồi chậm rãi kể: Năm nào cũng vậy, cứ tới mùa khô là nước lại đen, lại thối. Cá chết gần hết rồi. Người xuống nước thì ngứa ngáy không chịu nổi. Nước vô ruộng là lúa vàng úa, có chỗ chết luôn.
Đối với ông Đây, điều đau lòng nhất không chỉ là mùi hôi hay màu nước đen ngòm, mà là cảm giác bất lực khi chứng kiến dòng sông gắn bó với tuổi thơ và cuộc mưu sinh của bao thế hệ đang dần mất đi sự sống.
Dọc theo các xã Hảo Đước, Ninh Điền, Long Chữ, Long Thuận… câu chuyện “màu nước đen” đã trở thành điệp khúc buồn lặp đi lặp lại suốt gần một thập niên. Những người dân sống nhờ dòng sông đều chung tâm trạng lo lắng, bất an khi nguồn nước ngày càng xuống cấp nghiêm trọng.
Ông Đoàn Thanh Tâm, ấp Xóm Ruộng, xã Hảo Đước cho biết, cứ đến cao điểm mùa khô là nước sông đổi màu, bốc mùi hôi nồng nặc. Thủy sản chết dần, người dân sống bằng nghề đánh bắt gần như không còn kế sinh nhai. Nước càng đen thì lục bình càng phát triển mạnh, ghe xuồng không đi được, ruộng đồng cũng bị ảnh hưởng.
Không chỉ nghề đánh bắt thủy sản lao đao, nhiều mô hình chăn nuôi ven sông cũng đứng trước nguy cơ thiệt hại nặng nề. Ông Lê Minh Thảo ở ấp Long Thạnh cho biết, đàn vịt hơn 500 con của gia đình giảm đẻ trứng, chết dần khi nguồn nước chuyển màu đen và bốc mùi hôi thối.
“Bao nhiêu năm dân ở đây sống nhờ nước sông Vàm Cỏ Đông. Giờ nước đen kịt, cá nổi đầu chết hàng loạt, bà con ai cũng lo”, ông Thảo ngậm ngùi.
Để cầm cự, gia đình ông phải bơm nước giếng cho vịt uống nhằm hạn chế thiệt hại. Chi phí tăng lên, nhưng vẫn không thể yên tâm bởi ô nhiễm môi trường đang bao trùm khắp khu vực.
Ở ấp Xóm Ruộng, xã Hảo Đước, bà Nguyễn Thị Cúc nhiều ngày qua liên tục vớt cá chết trong bè nuôi trước nhà. Có thời điểm cá nổi trắng mặt nước, mùi hôi từ dòng sông bốc lên nồng nặc suốt cả ngày. “Nếu bè cá này chết nữa là sạt nghiệp luôn”, bà nghẹn giọng.
Phía sau câu nói ấy là cả gia tài của gia đình bà với khoảng 20 nghìn con cá nàng hai được đầu tư, chăm sóc suốt nhiều tháng qua. Thế nhưng giờ đây, toàn bộ số cá đứng trước nguy cơ mất trắng vì nguồn nước ô nhiễm kéo dài.
Theo kết quả khảo sát của ngành chức năng tỉnh Tây Ninh, hàm lượng oxy hòa tan (DO) tại nhiều vị trí trên sông xuống mức cực thấp. Cụ thể, tại đoạn sông Vàm Cỏ Đông trước khi chảy vào rạch Bảo, chỉ số DO chỉ còn 0,28mg/l; tại Trạm bơm Long Thuận là 0,65mg/l; tại rạch Bảo là 0,5mg/l. Đây đều là mức rất thấp so với quy chuẩn chất lượng nước mặt.
Trong môi trường nước, oxy hòa tan được xem là điều kiện sống cơ bản đối với các loài thủy sinh. Khi lượng oxy giảm sâu, cá và sinh vật dưới nước sẽ rơi vào tình trạng thiếu oxy cấp tính, dẫn tới nổi đầu rồi chết hàng loạt. Đó cũng là nguyên nhân khiến mỗi mùa khô, người dân lại chứng kiến cảnh cá chết trắng sông.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh Trần Khắc Phục cho biết, hiện tượng nước sông chuyển màu sẫm thường xuất hiện vào thời điểm giao mùa, cuối mùa khô đầu mùa mưa và đã lặp lại khoảng 10 năm trở lại đây.
Kết quả khảo sát cho thấy nhiều tuyến kênh dẫn nước về các trạm bơm Long Khánh, Long Thuận, Bến Đình nhiều năm chưa được nạo vét, vệ sinh định kỳ, dẫn đến bùn đáy, xác thực vật, lục bình và chất hữu cơ tích tụ với khối lượng lớn. Khi xuất hiện mưa đầu mùa hoặc dòng chảy thay đổi, lớp bùn đáy bị khuấy trộn làm nước chuyển màu sẫm, phát sinh mùi hôi và suy giảm chất lượng nước, ông Phục thông tin.
Theo phân tích của ngành chức năng, nguyên nhân ô nhiễm không chỉ đến từ bùn đáy tích tụ mà còn do áp lực rất lớn từ nước thải sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, chăn nuôi và cả nguồn nước ô nhiễm xuyên biên giới.
Hiện nay, sông Vàm Cỏ Đông tiếp nhận khoảng 50 nghìn m3 nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý mỗi ngày đêm từ nhiều khu đô thị và khu dân cư trên địa bàn tỉnh. Bên cạnh đó, khoảng 8 nghìn m3 nước thải/ngày đêm từ khoảng 2.977 cơ sở nhỏ lẻ, dịch vụ, hộ kinh doanh gia đình cũng xả trực tiếp vào hệ thống kênh rạch chảy ra sông.
Ngoài ra, nguồn nước thải xuyên biên giới từ khu vực Bavet (Campuchia) theo các tuyến kênh thoát nước chảy vào lưu vực sông cũng tạo thêm áp lực lớn đối với khả năng tự làm sạch của dòng sông.
Các chuyên gia môi trường nhận định, đây là dấu hiệu điển hình của một dòng sông đang suy giảm nghiêm trọng khả năng tự phục hồi sinh thái. Khi lưu lượng dòng chảy yếu, lượng hữu cơ tích tụ lớn và oxy hòa tan xuống thấp kéo dài, hệ sinh thái thủy sinh sẽ bị phá vỡ.
Đáng chú ý, từ năm 2008 đến nay, việc ngưng khai thác cát và nạo vét lòng sông khiến lượng bùn cát, phù sa tích tụ ngày càng lớn dưới đáy sông. Theo kết quả điều tra năm 2018, lớp bùn đáy giàu hữu cơ đã tích tụ ở nhiều độ sâu khác nhau, làm gia tăng hiện tượng yếm khí, phát sinh khí độc như H2S, CH4, NH3 gây mùi hôi và làm nước chuyển màu đen.
Cùng với đó, việc lục bình phát triển dày đặc trong mùa khô năm 2026 do tạm ngưng trục vớt càng làm giảm khả năng lưu thông nước và khuếch tán oxy tự nhiên.
Theo ngành chức năng, hàm lượng sắt trong khu vực tập kết lục bình có thời điểm vượt gần 6 lần quy chuẩn cho phép, góp phần làm gia tăng hiện tượng nước đen và mùi tanh cục bộ.
Biến đổi khí hậu cũng đang khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn. Những đợt nắng nóng kéo dài, hạn hán và dòng chảy suy giảm tại khu vực Đông Nam Bộ làm khả năng tự làm sạch của dòng sông ngày càng yếu đi.
Thực tế cho thấy, bài toán ô nhiễm sông Vàm Cỏ Đông không còn là câu chuyện xử lý sự cố môi trường theo mùa mà đã trở thành vấn đề quản trị tài nguyên nước mang tính dài hạn.
Năm 2025, tỉnh Tây Ninh đã có văn bản nghiên cứu phương án nạo vét bùn đáy sông theo quy hoạch được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Tuy nhiên đến nay, việc triển khai vẫn chưa thực hiện. Trong khi đó, nhiều tuyến kênh dẫn vào các trạm bơm đã hàng chục năm chưa được nạo vét.
Theo ông Trần Khắc Phục, thời gian tới Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ phối hợp các sở, ngành và địa phương tiếp tục triển khai phân vùng môi trường, tăng cường kiểm soát nguồn thải, đẩy nhanh đầu tư hệ thống thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt tập trung tại các đô thị trên lưu vực sông.
Đồng thời, tỉnh sẽ ưu tiên khảo sát, đề xuất phương án nạo vét bùn đáy sông Vàm Cỏ Đông, tổ chức trục vớt lục bình, cải thiện khả năng lưu thông dòng chảy và phục hồi hệ sinh thái thủy sinh.
“Chúng tôi sẽ tăng cường điều tra, xác minh và xử lý nghiêm các hành vi xả nước thải chưa đạt quy chuẩn ra môi trường”, ông Phục nhấn mạnh.
Một dòng sông không thể được cứu bằng những giải pháp tạm thời hay các đợt khảo sát lặp đi lặp lại theo mùa. Điều người dân ven sông Vàm Cỏ Đông mong mỏi lúc này là những hành động cụ thể và thực chất để khơi thông dòng chảy, kiểm soát nguồn thải và trả lại sự sống cho dòng sông.
Bởi nếu những giải pháp vẫn tiếp tục nằm trên giấy, dòng sông từng là biểu tượng của miền biên giới Tây Ninh sẽ còn tiếp tục oằn mình qua từng mùa nước đen. Và khi một dòng sông mất đi sự sống, điều mất mát không chỉ là môi trường, mà còn là sinh kế, ký ức và tương lai phát triển bền vững của cả một vùng đất.
