Tây Nguyên là vùng trồng chanh leo chủ lực của cả nước, chiếm hơn 88% tổng diện tích chanh leo toàn quốc năm 2024. Trong đó Gia Lai là trung tâm sản xuất lớn nhất, là “thủ phủ” chanh leo của vùng, hội tụ đầy đủ các mắt xích của chuỗi giá trị từ đất đai, thổ nhưỡng, khí hậu, giống, sản xuất, chế biến đến xuất khẩu chanh leo. Tuy nhiên, thực tế phát triển giống cây có giá trị xuất khẩu này vẫn đứng trước nhiều rào cản. Ông Hồ Hải Quân, Giám đốc Công ty cổ phần Nafoods Tây Nguyên chia sẻ: “Phần lớn diện tích chanh leo là của nông hộ, trồng phân tán, nhỏ lẻ, xen canh... chưa bảo đảm các tiêu chí, quy định của thị trường tiêu thụ ở nhiều nước, nhất là việc ghi nhật ký canh tác và áp dụng cùng một quy trình sản xuất, từ đó rất khó cho việc đẩy mạnh thiết lập, xây dựng mã số vùng trồng”.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) Gia Lai, đối với chanh leo việc trồng tự phát, thiếu quy hoạch hoặc kiểm soát giống cây, làm ảnh hưởng tiêu chuẩn mã số vùng trồng, công nghệ sơ chế còn thủ công, quy trình quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm chưa được chú trọng đúng mức trong khi sản phẩm được xuất khẩu tới nhiều thị trường khó tính, yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm như Mỹ, Nhật Bản, các nước Liên minh châu Âu (EU)... những yếu tố này đang ảnh hưởng khiến chanh leo Việt còn khó cạnh tranh.
Để bảo đảm yêu cầu tiêu chuẩn xuất khẩu, ông Tô Văn Huấn, Cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật, Bộ NN&MT cho rằng cần nâng cao năng lực vùng trồng đáp ứng những tiêu chí về dư lượng, kiểm dịch, diện tích tối thiểu. Theo quy định, diện tích vùng trồng cần tối thiểu là 10 ha nên các nông hộ phải liên kết sản xuất theo quy mô HTX. Ngoài ra, ông cho biết nội dung bắt buộc của mã số vùng trồng là yêu cầu áp dụng thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, sản phẩm đạt các chứng nhận VietGAP, Global GAP.
Để phát huy lợi thế, Gia Lai đã tích cực mời gọi doanh nghiệp uy tín đầu tư công nghệ hiện đại, hình thành chuỗi giá trị bền vững. Điển hình là mô hình liên kết doanh nghiệp- HTX như Công ty cổ phần Nafoods Tây Nguyên, đã hợp tác với các nông hộ thông qua đầu mối là 28 HTX, qua đó xây dựng vùng nguyên liệu hơn 2.500 ha đạt chứng nhận xuất sang châu Âu.
Doanh nghiệp cung cấp giống công nghệ cao, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, ký kết hợp đồng với các HTX giúp nông dân cải thiện kiến thức sản xuất và ổn định thu nhập. Tương tự, Công ty cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO) tại Gia Lai vừa canh tác tự chủ vừa hợp tác liên kết hàng nghìn ha chanh leo với HTX và nông hộ. Với dây chuyền chế biến hiện đại, DOVECO tập trung vào sản phẩm sơ chế và chế biến nước cô đặc bảo đảm an toàn thực phẩm cho thị trường EU.
Mô hình liên kết giúp nông dân tích cực tham gia vào các khâu canh tác bền vững nhờ hợp đồng ổn định, quy mô lớn theo tiêu chuẩn thế giới. Nhưng để sự tham gia đi sâu trong chuỗi giá trị và bền vững hơn, Thạc sĩ Đào Thị Lan Hoa, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên bổ sung, vẫn cần có cơ chế, chính sách từ phía cơ quan quản lý để khuyến khích các đơn vị, cá nhân sản xuất chanh dây theo các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ…
Hiện, tỉnh đã cấp 48 mã cho khu vực tham gia thị trường chính ngạch và 6 cơ sở đóng gói.
