Bốn ca thuộc chùm bệnh tại Trường trung học cơ sở Hai Bà Trưng, xã Hiệp Phước; ca còn lại là một học sinh cư trú tại xã Thường Tân, học tại Trường tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông Ngô Thời Nhiệm, phường Bình Dương. Hai điểm dịch tễ này không có dữ liệu cho thấy liên quan với nhau, tuy nhiên việc người mắc đều là học sinh và cùng nhiễm não mô cầu nhóm B đặt ra yêu cầu tăng cường phòng bệnh trong môi trường tập trung đông người.
Bệnh có thể chuyển nặng trong vài giờ
Tại xã Hiệp Phước, ca bệnh đầu tiên là một học sinh 14 tuổi được chẩn đoán mắc não mô cầu tối cấp, sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan. Mặc dù được điều trị tích cực, bệnh nhi tử vong trong ngày 14/10. Ba học sinh khác được phát hiện sau đó đưa tổng số ca bệnh tại trường lên bốn trường hợp. Đến ngày 19/10, ba em đang điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới có sức khỏe ổn định.
Trường hợp tại xã Thường Tân là nam sinh 12 tuổi, khởi phát sốt, đau họng, đau đầu từ ngày 13/10 và nhập Bệnh viện Nhi đồng 2 sau hai ngày. Qua xét nghiệm dịch não tủy xác định bệnh nhi nhiễm vi khuẩn não mô cầu. Đến ngày 21/10, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh xác định tác nhân gây bệnh thuộc nhóm B. Bệnh nhi hiện đã hết sốt, giảm đau đầu và tiếp tục được theo dõi, điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 2.
Năm ca bệnh có diễn biến khác nhau, từ triệu chứng ban đầu giống một bệnh hô hấp thông thường đến nhiễm trùng tối cấp. Khoảng cách đó cho thấy khó khăn lớn nhất trong phòng, chống não mô cầu là nhận biết bệnh trước khi tình trạng chuyển nặng. Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, Bệnh viện Nhi đồng 1, bệnh do não mô cầu có thể tiến triển rất nhanh. Thể nhiễm trùng huyết tối cấp có thể diễn biến trong khoảng 6-24 giờ. Những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý gồm sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn, cứng cổ, lừ đừ, li bì hoặc xuất hiện chấm xuất huyết, ban trên da. Ở giai đoạn đầu, người bệnh có thể sốt, đau họng, đau đầu, đau mỏi cơ. Đây cũng là những biểu hiện thường gặp của cúm và nhiều bệnh hô hấp.
Tại Trường trung học cơ sở Hai Bà Trưng, xét nghiệm còn phát hiện nhiều học sinh mắc cúm mùa hoặc nhiễm virus gây bệnh đường hô hấp, trong đó có một ca não mô cầu đồng nhiễm cúm B. Vì vậy, việc tự phân biệt qua triệu chứng bên ngoài có thể dẫn đến chủ quan hoặc hoang mang không cần thiết. Khi trẻ sốt cao kèm đau đầu nhiều, nôn, cứng cổ, lơ mơ, mệt bất thường hoặc xuất hiện chấm xuất huyết, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Kháng sinh không được tự ý sử dụng vì lựa chọn thuốc, liều dùng và đối tượng dùng dự phòng phải do nhân viên y tế quyết định.
Ngoài ra, nguy cơ lây truyền âm thầm cũng cần được nhìn nhận đúng. Bác sĩ Đinh Văn Thới, Phó Trưởng phòng khám đa khoa, Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, khoảng 10-20% số người có thể mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng mũi, họng mà không biểu hiện bệnh. Vi khuẩn lây qua dịch tiết đường hô hấp khi có tiếp xúc gần, kéo dài hoặc dùng chung vật dụng cá nhân. Theo số liệu của Viện Pasteur Thành phố Hồ Chí Minh, từ đầu năm 2026 đến nay, khu vực miền nam ghi nhận 42 ca bệnh, trong đó bảy trường hợp tử vong. Trẻ từ 13-15 tuổi chiếm gần 30% số mắc não mô cầu. Dữ liệu này cho thấy học sinh là nhóm cần được quan tâm, song chưa đủ căn cứ để nhận định mọi trường học đều có nguy cơ như nhau.
Ba lớp bảo vệ cần được thiết lập sớm
Việc xử lý các ca bệnh tại xã Hiệp Phước và xã Thường Tân cho thấy công tác kiểm soát phải được triển khai ngay từ khi nhận thông tin, trước khi hoàn tất toàn bộ quá trình xét nghiệm xác định nhóm vi khuẩn. Tại xã Hiệp Phước, ngành y tế lập danh sách 177 người tiếp xúc gần gồm 163 học sinh và 14 người thân hoặc sống cùng nơi cư trú với người bệnh. Tất cả được uống kháng sinh dự phòng và theo dõi sức khỏe hằng ngày. Sau đó, thành phố mở rộng cấp thuốc dự phòng cho học sinh, cán bộ, giáo viên và nhân viên nhà trường, nâng tổng số người được sử dụng thuốc lên 2.031 trường hợp. Từ ngày 17 đến sáng 19/10, trường không ghi nhận thêm ca não mô cầu. Hiện nhóm tiếp xúc gần tiếp tục được theo dõi đến hết ngày 25/10. Đối với ca bệnh tại xã Thường Tân, cơ quan y tế lập danh sách 99 người tiếp xúc gần ở gia đình và trường học, cho dùng kháng sinh dự phòng và theo dõi 10 ngày kể từ lần tiếp xúc cuối.
Những biện pháp trên tạo thành lớp bảo vệ khẩn cấp sau khi đã xuất hiện ca bệnh. Kháng sinh dự phòng có mục đích giảm nguy cơ phát bệnh ở người đã phơi nhiễm, đây không phải loại thuốc để cha mẹ tự mua cho con uống. Lớp bảo vệ tiếp theo nằm ở khả năng phát hiện sớm. Nhà trường cần theo dõi học sinh nghỉ học do sốt hoặc có biểu hiện bất thường và giữ phòng học thông thoáng, hướng dẫn thực hiện rửa tay, che miệng khi ho, hắt hơi; hạn chế dùng chung ly, chai nước và vật dụng cá nhân. Khi có ca bệnh, thông tin giữa gia đình, nhà trường và cơ sở y tế phải được chuyển nhanh, rõ ràng để tránh bỏ sót người tiếp xúc.
Lớp bảo vệ chủ động hơn là tiêm vắc-xin phù hợp. Thực tế ca bệnh tại xã Thường Tân cho thấy bệnh nhi đã tiêm một mũi vắc-xin phòng các nhóm A, C, Y, W nhưng chưa tiêm loại phòng nhóm B. Việc trẻ mắc bệnh do nhóm B không có nghĩa vắc-xin đã tiêm mất tác dụng mà là các loại vắc-xin não mô cầu có phạm vi bảo vệ khác nhau.
Bác sĩ Lê Thị Giao Thi, đại diện hệ thống tiêm chủng Long Châu cho biết, hiện có các loại vắc-xin phòng những nhóm não mô cầu khác nhau như B, B-C hoặc A, C, Y, W. Việc lựa chọn cần căn cứ độ tuổi, tình trạng sức khỏe, tiền sử tiêm chủng và tư vấn của nhân viên y tế. Sau khi các ca bệnh được công bố, đơn vị này ghi nhận nhiều cha mẹ chủ động kiểm tra lại lịch tiêm của trẻ. Đây là phản ứng cần thiết nếu việc rà soát được thực hiện dựa trên hồ sơ tiêm chủng và hướng dẫn chuyên môn, tránh tâm lý đổ xô tiêm bằng mọi giá hoặc cho rằng một loại vắc-xin có thể phòng tất cả các nhóm vi khuẩn.
