Mùa khô hạn, nước trên các dòng sông trong xanh, cá cơm lội từng bầy tìm thức ăn. Trên bờ sông, cồn bãi, ngư dân giăng lưới bắt cá. Đi dọc Tỉnh lộ 954 qua xã Phú Tân, Bình Thạnh Đông, tỉnh An Giang, rất nhiều nơi bày bán khô cá cơm trên các mâm thau. Từ những điểm bán lẻ này, thương lái tới thu gom, mang đi bỏ mối cho các chợ trong và ngoài tỉnh.
Bà Phan Thị Duyên, một người chuyên bán khô cá cơm cho biết, nguồn cá chủ yếu lấy từ ngư dân ở Vàm Nao. Ấp Vàm Nao, xã Phú Tân nằm cuối sông Vàm Nao và được sông Hậu bao quanh đã tạo nguồn cá, tôm phong phú.
Ông Phan Văn Hổ, một ngư dân lão luyện đánh bắt cá cơm cho biết, cá cơm sông nước ngọt có mầu trắng sữa, riêng phần bụng trắng đục nhìn như hạt cơm. Khi cá còn nhỏ, bé như đầu tăm, ngư dân gọi là cá mờm. Cá lớn hơn đầu đũa, gọi là cá cơm.
Tuy phân biệt vậy, nhưng cá lớn hay cá bé đều ăn ngon như nhau, xương rất mềm. Theo ông Hổ, tháng 11 âm lịch khi nước nổi rút, nước sông từ mầu đục ngầu phù sa dần dần đổi mầu trong xanh trở lại, là lúc cá cơm xuất hiện, sinh sản và đến tháng 4 âm lịch năm sau sẽ tan mùa.
Chúng tôi men theo sông Vàm Nao, đến triền sông Hậu ngay khu vực Lò Gạch ấp Vàm Nào. Hai bên bờ sông thấp thoáng xuồng ngư dân đánh bắt cá. Nhóm ngư dân Huỳnh Thanh Đía đang kéo lưới dính kha khá mẻ cá cơm. Ngay sau đó, nhóm ông Đía đưa lưới lên bờ.
Hai người, mỗi người sẽ đứng hai đầu góc lưới để gỡ cá. Họ cầm cây sắt đập vào từng mắc lưới, rũ mạnh cho cá cơm rơi xuống tấm bạt lót bên dưới. Cách làm này, dân trong nghề gọi là “rũ cá”. Cá nhiều, cho nên phải gần 1 tiếng đồng hồ mới gỡ hết. Ông Đía cho hay: “Hôm nay chúng tôi thu được 10 kg cá. Có mẻ lưới trúng 40 kg, cá dính đầy, nhìn tấm lưới trắng xóa như cái mền”.
Ông Đía là thế hệ thứ 3 trong gia đình sống với nghề bắt cá cơm. Theo ông, mùa cá kéo dài 6 tháng, nhưng tháng Ba âm lịch là mùa cao điểm, cho nên ngư dân đều tập trung đánh bắt trong tháng này. So với các loài cá khác, cá cơm là loài ưa sạch, chỗ nào nước sông bị ô nhiễm là nơi đó không có cá.
Vì thế, nếu thả lưới bắt được cá là người dân trong vùng sẽ an tâm nguồn nước không bị ô nhiễm. Ở ấp Vàm Nao, ngư dân có 2 cách đánh bắt cá cơm: Giăng lưới hoặc kéo lưới. Các ngư dân giải thích, kéo lưới phải từ 4 người trở lên, còn giăng lưới chỉ 2 người, ngồi trên xuồng thả lưới, xong về nhà, canh vài tiếng sau ra kéo lên nên ít tốn công sức, xăng dầu. Nhưng cách giăng lưới này chỉ thả được 1 lần trong ngày, còn kéo lưới thực hiện nhiều đợt hơn, nhưng ngư dân phải trầm mình trong nước.
Cá cơm thường đi theo con nước cho nên ngư dân canh con nước để đánh bắt. Nói về cá cơm, ông Đía giải thích thêm, cá cơm vùng Vàm Nao có mầu trắng sáng hơn so với các nơi khác, cho nên phơi khô lên mầu nhìn đẹp. Như nhóm ông Đía chỉ bắt cá cơm lớn, 1 kg cá tươi có giá khoảng 35.000 đồng, còn 1 kg cá khô ( hơn 4 kg cá tươi cho 1 kg cá khô) giá khoảng 140.000 đồng...
Từ ấp Vàm Nao, chúng tôi xuôi đò qua cù lao Bình Thủy, xã Bình Mỹ. Ông Nguyễn Văn Thanh đang ngồi đan vá lại mành lưới cho biết, cá cơm được xem là “cần câu cơm”, vì cứ vác lưới ra sông là có cá. Tháng 3 âm lịch, cá nhiều nên có lưới dính vài chục kg cá, còn các tháng khác, mỗi mẻ lưới trong ngày dính khoảng 6 đến 20 kg cá.
Hơn 20 năm gắn với nghề hạ bạc, ông Thanh nhìn con nước ròng, bọt nước mà phán đoán chính xác luồng cá đi ít hay nhiều. Và khi mùa nước nổi về, nước sông vừa chuyển màu đùng đục kỳ lạ thay cá cơm như bỏ dòng sông kéo đi nơi khác nên ngư dân gác lưới chờ mùa cá sau.
Nghề bắt cá cơm đã giúp hàng trăm hộ gia đình có thu nhập ổn định trong 6 tháng mùa khô. Hầu hết những người gắn bó với nghề này đều ít ruộng đất, cho nên mùa cá cơm là mùa giúp họ tăng thêm thu nhập. Nhưng theo dòng chảy thời gian, cá cơm cũng chung số phận các loài cá tự nhiên khác, mỗi mùa lại giảm dần.
Các ngư dân hy vọng, nếu được tổ chức thành làng nghề, được hỗ trợ vốn, họ sẽ dễ dàng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, cải thiện điều kiện đánh bắt cũng như bảo quản nguồn khô cá, từ đó nâng cao thu nhập.
