Già hóa dân số là minh chứng cho thấy những thành tựu Nhật Bản đạt được trong nỗ lực chăm sóc sức khỏe và nâng cao đời sống người dân. Tuy nhiên, đây cũng được coi là thách thức lớn đối với nền kinh tế-xã hội. Bất chấp những nỗ lực không ngừng của chính phủ, “làn sóng bạc” tại quốc gia Đông Bắc Á này vẫn tiếp tục lan rộng và chưa có dấu hiệu dừng lại.
Theo công bố mới đây của Bộ Nội vụ và Truyền thông Nhật Bản, tỷ lệ người hơn 65 tuổi tăng lên mức 29,4%, chạm mốc cao nhất từ trước đến nay, cũng là mức cao nhất trong số các quốc gia có quy mô dân số hơn 40 triệu người. Dự kiến, đến năm 2040, tỷ lệ này sẽ tiếp tục tăng, chiếm 34,8% trong tổng quy mô dân số. Số ca sinh giảm mạnh là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tỷ lệ dân số già tăng nhanh tại Nhật Bản thời gian qua.
Năm 2024, lần đầu tổng số ca sinh giảm xuống dưới ngưỡng 700.000 ca, mức thấp nhất từ trước đến nay, cũng là năm thứ chín liên tiếp có số ca sinh giảm. Tình trạng này chưa có dấu hiệu được cải thiện trong năm 2025, khi trong 6 tháng đầu năm nay, số trẻ mới sinh tiếp tục giảm so với mức cùng kỳ năm ngoái.
Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi cảnh báo, Nhật Bản đang ở trong “tình thế nguy cấp” khi không thể ngăn chặn tỷ lệ sinh tiếp tục suy giảm nhanh chóng. Thực trạng nêu trên phản ánh xu hướng trì hoãn kết hôn ngày càng phổ biến trong xã hội Nhật Bản ngày nay. Giới phân tích nhận định, do chi phí nuôi con tương đối đắt đỏ, thách thức cân bằng giữa công việc và gia đình khiến cho nhiều người trẻ, nhất là nữ giới, không muốn tiến tới hôn nhân và sinh con.
Để đảo ngược xu hướng này, thời gian qua, Tokyo đã triển khai nhiều giải pháp ứng phó. Theo đó, chính phủ tăng trợ cấp nuôi con, kéo dài thời gian nghỉ phép chăm sóc trẻ cho người lao động, cho phép sử dụng dịch vụ giữ trẻ ngay cả khi cha mẹ không đi làm, chi trả thêm tiền lương cho cha mẹ có con dưới hai tuổi nhằm bù đắp phần thu nhập bị giảm do rút ngắn thời gian làm việc. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, những chính sách nêu trên tập trung nhiều vào giai đoạn sau hôn nhân, trong khi sự hỗ trợ trong giai đoạn tiền hôn nhân cũng rất quan trọng.
Theo khảo sát do NHK World công bố, hơn 80% số thanh niên Nhật Bản vẫn mong muốn kết hôn nhưng không phải ai cũng cảm thấy sẵn sàng để kết hôn và sinh con. “Làn sóng bạc” ngày càng lan rộng đang làm chao đảo hệ thống an sinh xã hội tại Nhật Bản.
Dự kiến, khi thế hệ bùng nổ dân số “Baby boom” sinh ra sau Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào nhóm người cao tuổi, chi phí cho hệ thống y tế sẽ tiếp tục tăng lên. Hệ thống lương hưu đang chịu sức ép lớn khi số người lao động đóng góp ngày càng ít, trong khi số người nhận lương hưu ngày càng tăng nhanh. Đáng lo ngại, gánh nặng đóng thuế và chi phí bảo hiểm gia tăng có thể góp phần đẩy mạnh xu hướng sống độc thân, không muốn kết hôn và sinh con trong giới trẻ. Bên cạnh những tác động về mặt xã hội, dân số già cũng khiến nền kinh tế đối mặt tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã rơi vào tình trạng thiếu nhân lực, thậm chí phải thu hẹp quy mô sản xuất, kinh doanh do không đủ nhân công. Theo nghiên cứu của Viện nghiên cứu và tư vấn Persol, nếu xu hướng hiện tại kéo dài, Nhật Bản có thể thiếu khoảng 6,3 triệu lao động vào năm 2030. Già hóa dân số không phải câu chuyện mới, nhưng luôn được xem là vấn đề cấp bách đối với nền kinh tế-xã hội Nhật Bản. Trong bối cảnh đó, sớm tìm được lời giải cho bài toán khó này là bước đi cần thiết để quốc gia Đông Bắc Á duy trì đà phát triển bền vững.
