Biết cấm nhưng vẫn hút
Lệnh cấm TLĐT và thuốc lá nung nóng có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, song hoạt động buôn bán và quảng cáo các sản phẩm này vẫn diễn ra công khai trên các nền tảng trực tuyến. Chỉ cần vài thao tác tìm kiếm trên Facebook hay TikTok, người dùng dễ dàng tiếp cận các trang “Pod dùng một lần”, “Vape giao nhanh”, “Tinh dầu vị trái cây” với hình ảnh bắt mắt, bảng giá công khai cùng đường link đặt hàng. Cùng với đó, nhiều video trải nghiệm, livestream bán hàng, hướng dẫn sử dụng vẫn xuất hiện để phục vụ các “thượng đế”.
T.N.Minh (19 tuổi), sinh viên một trường đại học ở Hà Nội không giấu giếm: “Em biết đến TLĐT qua lời giới thiệu từ bạn bè. Vì thuốc được quảng cáo là có nhiều mùi vị, ít hại hơn so với thuốc lá điếu nên em đã mua và dùng thử. Trên mạng bán rất nhiều, có dịch vụ giao tận nơi nên rất dễ kiếm. Hiện TLĐT đã bị cấm nhưng em vẫn chưa bỏ”. Trường hợp như Minh không phải cá biệt, nhiều nghiên cứu và đánh giá thực địa của Bộ Y tế cho biết, tâm lý “biết cấm nhưng không ngại” bởi không có các vụ xử lý răn đe rõ ràng khiến người sử dụng TLĐT vẫn chưa có dấu hiệu giảm.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam từng cảnh báo tính nguy hại của những sản phẩm này đối với giới trẻ. Theo bà Angela Pratt, Đại diện WHO tại Việt Nam: “TLĐT chứa các chất độc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người, đặc biệt là giới trẻ. Các sản phẩm này được chứng minh là có thể dẫn đến ung thư, bệnh tim, phổi và có thể gây nghiện cao”.
Những cảnh báo này một lần nữa nhấn mạnh rằng, việc hạn chế quảng cáo và lưu thông trên môi trường số là việc làm cấp bách và cần quyết liệt hơn.
Từ góc độ lâm sàng, TS, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai lo ngại: “Chúng ta chưa hiểu hết các tác hại lâu dài của những sản phẩm này nhưng việc sử dụng TLĐT ở tuổi thanh thiếu niên có thể dẫn các em đến dùng thuốc lá truyền thống (sản phẩm khuyến cáo không nên sử dụng). Khói TLĐT chứa nhiều chất hóa học độc hại, có thể gây tổn thương phổi và hệ tim mạch”. Bác sĩ Nguyên còn cảnh báo về các trường hợp ngộ độc, thành phần bất thường trong mẫu thử mà bệnh viện từng tiếp nhận.
Tỷ lệ sử dụng thuốc lá mới, chủ yếu là TLĐT, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng. Ở nhóm 13-15 tuổi, tỷ lệ đã tăng hơn hai lần từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Hệ lụy của nó đang đe dọa những thành tựu bước đầu trong công cuộc phòng, chống tác hại thuốc lá ở nước ta.
Ngăn chặn “thế hệ nghiện nicotine mới”
Mới đây, Bộ Y tế thừa nhận khó khăn trong quản lý TLĐT do thiếu định nghĩa pháp lý cụ thể về các dạng thiết bị, dung dịch, và tiêu chuẩn kỹ thuật để phân loại. Chính sự “mơ hồ” về thuật ngữ và tiêu chuẩn khiến công tác giám định, xử lý gặp nhiều vướng mắc, dẫn đến tình trạng chưa có nhiều vụ việc bị công khai xử lý, dù vi phạm diễn ra phổ biến. Bên cạnh đó, các nền tảng mạng xã hội đang trở thành kênh phân phối chính với giao dịch dễ ẩn danh, thay đổi nhanh và rời rạc.
Các chuyên gia chính sách nhấn mạnh rằng, việc quản lý chỉ hiệu quả khi kết hợp cơ chế pháp lý với công cụ kỹ thuật và trách nhiệm của các nền tảng số. Đại biểu Quốc hội Nguyễn Anh Trí nêu rõ: “TLĐT là có hại, thậm chí gây nghiện. Chúng ta cần cơ chế quản lý phù hợp để bảo vệ thanh thiếu niên”. Đây là lời nhắc rằng truyền thông, giáo dục và công tác kiểm tra tại trường học cần song hành cùng biện pháp pháp lý.
Theo các chuyên gia, cần hoàn thiện định nghĩa pháp lý, tiêu chuẩn nhận diện sản phẩm, áp dụng chế tài rõ ràng với người bán và cả nền tảng cung cấp dịch vụ quảng cáo. Đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành hải quan, quản lý thị trường, công an, y tế tuyên truyền đến người dân mạnh mẽ hơn nữa tác hại của TLĐT và thuốc lá nung nóng, đặc biệt là giới trẻ. Đặc biệt nhấn mạnh cảnh báo của WHO về nguy cơ xuất hiện một “thế hệ nghiện nicotine mới” nếu không hành động quyết liệt.
