Lễ hội đã thu hút và có tính chất xã hội rộng rãi đối với mọi người. Khi đến với bất cứ một lễ hội nào, chúng ta đều được chứng kiến và tham dự các cuộc rước lễ cung nghênh các vị thần mà địa phương đó thờ phụng. Ðây cũng là dịp mà mọi người đi hành hương, mở mang kiến thức về văn hóa truyền thống địa phương đó và cầu các vị thần thánh ban phúc. Trong khi tham gia rước lễ trong các lễ hội với những thể thức lễ nghi quy định về các vị thần được tôn thờ, mọi người đều có chung một niềm tin - cầu mong hạnh phúc, vạn sự như ý.
"Tứ trấn" của Thăng Long - Hà Nội là nơi thờ bốn vị thần đã được nhiều sắc phong qua các thời kỳ, tôn là "Thượng đẳng phúc thần", ngụ ở tại bốn di tích lịch sử văn hóa nổi tiếng, tiêu biểu của Thủ đô. "Tứ trấn" được xây dựng từ rất sớm, gắn liền với việc ra đời của kinh đô Thăng Long thời Lý (1010) (hiện nay đã được thành phố tu sửa, chỉnh trang để chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội).
Lễ hội "Tứ trấn" Thăng Long - Hà Nội thường tổ chức vào mùa xuân, vào ngày đản Thánh, việc dâng hoa, hương, trà, rượu, rước kiệu và diễu hành về cơ bản là giống nhau, nhưng về chi tiết, mỗi lễ hội cũng có những điểm khác nhau, độc đáo như: cũng là rước kiệu nhưng mỗi lễ rước, kiệu đi nhanh, đi chậm, đi trước, đi sau, trục đường đi và cách sắp xếp lực lượng tham gia rước thì khác nhau. Một số nội dung nghi thức rước lễ ở các lễ hội của Thăng Long "Tứ trấn" đã được tư liệu và sử sách ghi lại như sau:
1. Ðền Bạch Mã: Thờ thần Long Ðỗ (vị thần trấn phía Ðông). Ðây là vị thần gốc của Hà Nội cổ đã được Vua Lý Thái Tổ phong làm Thành hoàng của kinh thành Thăng Long. Dựa vào sự tích thần Ngựa trắng giúp Vua xây thành nên dân vẫn gọi đền thờ Long Ðỗ là đền Bạch Mã (đền được xây dựng ở phường Hà Khẩu tổng Hữu Túc, huyện Thọ Xương cũ, nay là 76 Hàng Buồm, phường Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm).
Lễ hội đền Bạch Mã gắn liền với nghi lễ tiễn Xuân Ngưu (tiễn trâu vào tiết lập xuân) được duy trì từ thế kỷ 17, có bách quan và toàn dân tham gia. Lễ hội được tổ chức vào ngày 12 - 13 tháng hai âm lịch nhân dịp năm mới.
Ðến đầu thế kỷ 19, trong Lịch triều hiến chương loại chí (Lễ nghi chí), Phan Huy Chú cũng đã khảo về lễ tiễn Xuân Ngưu vào ngày lập xuân - đây là một phong tục vừa có tính nghi thức cung đình vừa có tính tín ngưỡng dân gian của Kinh thành Thăng Long. Lễ hội này tồn tại suốt thời Hậu Lê ở Thăng Long. Cho đến khoảng năm 1906, Lễ rước vẫn thu hút hơn 500 người đi từ đền Bạch Mã qua Mã Mây, dừng bước ở đền Bà Kiệu, sau đó đi vòng quanh hồ Hoàn Kiếm, qua Hàng Ðào, Hàng Buồm rồi trở về đền.
Ngày nay lễ hội đền Bạch Mã do phường Hàng Buồm tổ chức hằng năm vào hai ngày 12 và 13 tháng hai âm lịch nhân dịp xuân mới, thu hút được sự tham gia đông đảo của quần chúng nhân dân và khách thập phương trong và ngoài nước.
2. Ðền Voi Phục: Thờ Ðức Thánh Linh Lang (vị thần trấn phía Tây).
Ðền được dựng trên đất Tổng Nội, huyện Vĩnh Thuận cũ nay thuộc phường Ngọc Khánh, quận Ba Ðình.
Lễ hội chính của đền Voi Phục diễn ra vào ngày 10 tháng hai âm lịch hằng năm, có thể kéo dài từ ba tới mười ngày tùy theo sự đóng góp của nhân dân. Hội tổ chức hoành tráng lần cuối cùng vào khoảng năm 1921, có 13 làng trại tham gia. Ðáng kể nhất là việc rước kiệu và một vài tục lệ khác. Cũng như ở nhiều nơi, rước kiệu được chuẩn bị hết sức chu đáo, phân công cụ thể cho từng nhóm người.
Ngày 10 tháng hai, mở đầu là đoàn rước của đền Voi Phục, Thụy Khuê (anh Cả - đầu nguồn sông Tô Lịch) vào lễ Thánh, tiếp theo là đoàn Thủ Lệ và các nơi chung thờ Thánh. Những năm mở đại hội cũng như hội lễ hằng năm, đám rước thật linh đình, Vạn Phúc làm chủ tế, Thủ Lệ đọc chúc văn. Ngày chính tiệc của đại lễ 5 năm một lần, kiệu Ngọc Lộ được rước từ đình làng tổng Vạn Phúc về Thủ Lệ và được đặt ở sân rồng trước cửa tam quan (Thượng Ðẳng Môn), còn các làng trại và làng kết nghĩa thì rước long đình về để ở hai bên. Ngày 10 tháng 2, cụ Chủ tế và cụ Từ mới rước bài vị của Thành hoàng trong đền Thủ Lệ dâng lên kiệu bát cống, bố trí đội rước để rước về đình hàng Tổng, đi qua đường Thành Lạc (đường rước Thánh). Kiệu bát cống do trai làng khiêng qua những đồi gò Miếu Trắng, Gò Nhót, Gò Ðất, Núi Rùa tới Núi Bò (còn gọi là Núi Trúc), muốn giữ thăng bằng, các đô tùy phải vừa khiêng vừa bò, vừa cử người giữ nhịp để cho kiệu và đồ thờ khỏi đổ, chỗ đỗ kiệu là dốc Núi Bò gần Ðại sứ quán Thụy Ðiển. Mỗi lần Lễ hội, Tây trấn Thăng Long lại tưng bừng, không chỉ có Thập tam trại, mà các tỉnh lân cận cũng cử đoàn về dự như Bồng Lai, Chí Trung, Tăng Non, Ðình Vĩ (Hà Tây cũ), Ðình Bảng (Bắc Ninh), Thọ Vực (Hưng Yên).
Ðây là hội rước lớn, cờ quạt dẫn đầu, rồi chuông, trống, lọng, tán nối theo có hàng chấp kích, phường bát âm cùng đội múa sênh tiền, cô gái múa bồng đi quanh đám rước kiệu bát cống rước sắc phong vua ban có lọng che, kiệu long đình có bát nhang, hương thơm nghi ngút và mâm ngũ quả rực mầu. Ðám rước đi đến đâu, chiêng trống, khánh vang đến đó, quan tế, già làng và hội chủ bà bước theo sau đám rước rất đông nhưng chuyển dịch chậm rãi. Ðám rước đi từ cổng đền vào chỉ khoảng 300m nhưng phải mất đến hai giờ. Ngày 11-2 thì rước kiệu từ Thủ Lệ về đình Hào Nam. Nghi thức rước cũng như đền Voi Phục, song đáng chú ý là kiệu Long đình sau khi qua Thượng đẳng môn đều có hiện tượng quay, lùi và bay lên sân đền rất ngoạn mục. Ðây cũng là nét rất độc đáo của lễ hội đình Hào Nam.
3. Ðình Kim Liên: Thờ thần Cao Sơn (vị thần trấn phía Nam). Ðình nguyên ở trên đất phường Kim Hoa (sau thuộc phường Ðông Tác) huyện Thọ Xương cũ, nay thuộc Phương Liên, quận Ðống Ða.
Di vật quan trọng nhất tại đình là tấm bia đá "Cao Sơn Ðại vương từ bi minh" do sử thần Lê Trung soạn năm 1510 nói về công lao của thần Cao Sơn trong việc giúp Vua giành ngai vàng từ tay ngoại thích.
Lễ hội chính diễn ra vào ngày đản Thánh 16-3 âm lịch. Trước đây khi làng vào đám thì dân hai làng Yên Ninh (quận Ba Ðình) và Phương Liệt (quận Thanh Xuân) rước về đình Kim Liên hội lễ, lễ vật đặc biệt ở đình Kim Liên là mâm cỗ bảy tầng được chế biến rất cầu kỳ.
4. Ðền Quán Thánh (Quán Trấn Vũ) thờ Huyền Thiên Trấn Vũ - vị thần trấn giữ sự bình yên cho Kinh thành Thăng Long ở phía bắc.
Tượng Huyền Thiên Trấn Vũ là pho tượng đồng lớn vào bậc nhất ở miền bắc do các nghệ nhân Ngũ Xã đúc vào năm 1677. Thánh Trấn Vũ được xem như thần Thành Hoàng các làng chung quanh đó như Yên Quang, Thụy Chương, Yên Thái, Yên Phụ. Ngay từ đời Lê, mỗi năm dân làng Yên Quang phải cử hành hai kỳ rước (Tuần hồ), trước khi rước đọc sắc tuyên chỉ của nhà vua.
Cho đến nay, một số lễ hội ở Hà Nội đang được phục hồi. Người dân tham gia vào các nghi thức rước lễ truyền thống gồm đủ mọi thành phần, lứa tuổi. Ðây là dịp để mọi người tìm đến với nhau, trong không gian văn hóa tâm linh và cùng tham gia vào một hình thức sinh hoạt cộng đồng có truyền thống lâu đời. Thông qua đó, mọi người thể hiện lòng tự hào về quê hương đất nước, địa phương của mình và bày tỏ lòng thành kính đối với công đức của những Anh hùng dân tộc có công lớn trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước.
TS NGUYỄN THỊ DƠN
(Hội Di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội)