Khi thời gian của gấu không còn nhiều

Hồi chuông cảnh báo từ địa bàn trọng điểm Phúc Thọ

Hà Nội hiện vẫn là địa phương có số lượng gấu nuôi nhốt lớn nhất cả nước, trong đó xã Phúc Thọ là nơi tập trung số lượng lớn, kéo dài trong nhiều năm qua. Quý IV/2025, thêm 3 cá thể gấu nuôi nhốt tại các hộ dân ở Phúc Thọ đã chết, nâng tổng số gấu chết trên địa bàn Thủ đô trong năm 2025 lên 9 cá thể. Trong khi đó, cùng năm chỉ có 3 cá thể được chuyển giao tới các trung tâm cứu hộ.

Thực tế “gấu chết nhiều hơn gấu được cứu hộ” đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hành động quyết liệt hơn nhằm chấm dứt tình trạng nuôi nhốt gấu kéo dài tại địa phương được xem là nơi tập trung số lượng gấu nuôi nhốt lớn nhất cả nước.

Theo báo cáo của Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, tính đến tháng 3/2026, trên địa bàn thành phố còn 97 cá thể gấu tại 19 cơ sở, trong đó có 17 hộ dân nuôi nhốt 70 cá thể, Vườn thú Hà Nội nuôi 6 cá thể và Trung tâm Cứu hộ động vật hoang dã Hà Nội chăm sóc 21 cá thể. Riêng xã Phúc Thọ hiện vẫn là điểm tập trung lớn nhất, với 16 hộ nuôi nhốt 68 cá thể gấu.

Toàn bộ số gấu nuôi nhốt tại các hộ dân đều đã được lập hồ sơ, gắn chíp điện tử để quản lý từ năm 2005 và được gắn chíp thế hệ mới vào năm 2017. Đây là số gấu tồn đọng từ nhiều năm trước, khi pháp luật chưa có quy định chặt chẽ về xử lý hành vi nuôi nhốt.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, ông Bùi Huy Khôi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội cho biết: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trước đây đã ban hành các quy định về quản lý gấu nuôi nhốt như Quyết định số 02/2005/QĐ-BNN ngày 5/1/2005 về việc ban hành quy chế về quản lý gấu nuôi nhốt, Quyết định số 47/2006/QĐ-BNN ngày 6/6/2006 về việc ban hành Quy chế về quản lý gấu nuôi, Quyết định số 95/2008/QĐ-BNN ngày 29/9/2008 quy định về quy chế quản lý gấu nuôi nhốt.

Trong đó, điều 2 của Quyết định số 02/QĐ-BNN ngày 5/1/2005 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định: “Khoản 2: Sau khi lập hồ sơ quản lý, chủ hộ nuôi gấu có trách nhiệm tiếp tục chăm sóc nuôi dưỡng gấu cho đến hết đời của nó theo các quy định của pháp luật. Nhà nước chỉ tiếp nhận lại gấu trong những trường hợp đặc biệt và khi có đủ điều kiện.

Khoản 4: Việc lập hồ sơ quản lý và gắn chíp gấu nuôi nhốt không có nghĩa là nhà nước công nhận sự hợp pháp của chủ hộ nuôi gấu không có nguồn gốc hợp pháp, mà chỉ nhằm mục đích quản lý số lượng gấu đang nuôi nhốt, chấm dứt tình trạng săn bắt gấu từ tự nhiên”.

“Hiện nay đối với các cá thể gấu nuôi nhốt đã được gắn chíp, lập hồ sơ quản lý từ trước đó, pháp luật chưa có quy định cụ thể về việc áp dụng biện pháp tịch thu trong trường hợp này. Vì vậy, việc chấm dứt nuôi nhốt chủ yếu dựa vào vận động các chủ nuôi tự nguyện giao nộp”, ông Khôi cho biết.

Hiện nay đối với các cá thể gấu nuôi nhốt đã được gắn chíp, lập hồ sơ quản lý từ trước đó, pháp luật chưa có quy định cụ thể về việc áp dụng biện pháp tịch thu trong trường hợp này. Vì vậy, việc chấm dứt nuôi nhốt chủ yếu dựa vào vận động các chủ nuôi tự nguyện giao nộp.

Ông Bùi Huy Khôi, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội

Theo Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hà Nội, các cá thể gấu hiện nay phần lớn đều đã già yếu sau hơn 20 năm nuôi nhốt. Trong điều kiện nuôi nhốt, vòng đời của gấu có thể kéo dài hơn 20 năm, vì vậy việc nhiều cá thể bị chết do tuổi già, bệnh tật trong giai đoạn hiện nay là điều khó tránh khỏi. Khi gấu bị chết, các hộ dân phải báo với kiểm lâm địa bàn, chính quyền địa phương để thực hiện tiêu hủy đúng quy định.

Từ năm 2020 đến tháng 3/2026, số lượng gấu nuôi nhốt tại Hà Nội đã giảm 106 cá thể. Trong đó, 40 cá thể được vận động tự nguyện chuyển giao về các trung tâm cứu hộ; 66 cá thể chết do già yếu, bệnh tật.

Đại diện Chi cục Kiểm lâm Hà Nội cho biết, nhiều năm qua, lực lượng kiểm lâm đã thường xuyên phối hợp chính quyền cơ sở, các tổ chức bảo tồn tổ chức tuyên truyền, vận động người dân chuyển giao gấu; đồng thời duy trì kiểm tra định kỳ hằng tháng, hằng quý đối với các cơ sở nuôi nhốt.

Từ năm 2020 đến nay, Chi cục đã phối hợp các tổ chức bảo tồn tổ chức 10 chương trình tuyên truyền tại trường học, 22 chương trình cộng đồng tư vấn sức khỏe, giới thiệu sản phẩm thảo dược thay thế mật gấu, lắp đặt 13 bảng tuyên truyền tại khu vực Phúc Thọ.

Riêng năm 2025, Chi cục phối hợp Trung tâm Giáo dục thiên nhiên (ENV) tổ chức đi kiểm tra, giám sát số gấu nuôi nhốt và vận động các hộ nuôi chuyển giao.

Dù vậy, kết quả chuyển giao vẫn còn hạn chế. “Chúng tôi rất mong các hộ dân sớm tự nguyện chuyển giao toàn bộ số gấu còn lại để giảm áp lực quản lý và bảo đảm điều kiện sống tốt hơn cho các cá thể”, ông Khôi nhấn mạnh.

Tiến tới “mốc 0” - không còn gấu nuôi nhốt

Trả lời phỏng vấn Báo Nhân Dân, bà Bùi Thị Hà, Phó Giám đốc ENV cho rằng, thực tế số gấu chết đang cao hơn số gấu được chuyển giao là dấu hiệu cho thấy cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn tiến trình chấm dứt nuôi nhốt.

Theo bà Hà, việc gấu chết do già yếu trong giai đoạn này là khó tránh khỏi, bởi phần lớn các cá thể đều đang đi đến cuối vòng đời. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa có thể chờ đợi quá trình này diễn ra một cách tự nhiên.

“Gấu chết tại các cơ sở nuôi nhốt cũng đưa chúng ta tiến gần hơn với mục tiêu chấm dứt hoàn toàn tình trạng nuôi nhốt gấu. Nhưng với vai trò của các cơ quan quản lý, ENV kỳ vọng chính quyền các địa phương sẽ chủ động thực hiện các biện pháp cần thiết để chấm dứt hoàn toàn hoạt động nuôi nhốt gấu thông qua việc chuyển giao gấu đến các trung tâm cứu hộ”, bà Hà nhấn mạnh.

Theo đại diện ENV, trong bối cảnh việc chuyển giao vẫn phụ thuộc chủ yếu vào sự tự nguyện của chủ nuôi, cộng đồng đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Sức ép xã hội và sự thay đổi nhận thức của người dân thời gian qua đã góp phần đáng kể làm giảm nhu cầu sử dụng mật gấu, đồng thời thúc đẩy các chủ nuôi cân nhắc chuyển giao.

“Khi cộng đồng hiểu rõ nuôi nhốt gấu để trích hút mật là hành vi đi ngược lại các giá trị bảo tồn, người dân sẽ không còn thờ ơ mà chủ động lên tiếng, phản ánh vi phạm. Chính người dân tại khu vực nuôi nhốt hay người thân trong gia đình chủ nuôi cũng có thể trở thành những tuyên truyền viên hiệu quả”, bà Hà nói.

Theo Phó Giám đốc ENV, để đẩy nhanh tiến trình chuyển giao, cần có cách tiếp cận chủ động và quyết liệt hơn từ phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng.

ENV kiến nghị cần tổ chức các đoàn giám sát liên ngành định kỳ, với sự tham gia của kiểm lâm, chính quyền cấp xã và các tổ chức bảo tồn để trực tiếp đối thoại, vận động các chủ gấu tại các khu vực “điểm nóng”. Đồng thời, tăng cường tần suất kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm liên quan nuôi nhốt, buôn bán, sử dụng sản phẩm từ gấu để tạo tính răn đe.

Một trong những đề xuất trọng tâm của ENV là Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần sớm ban hành cơ chế cụ thể, trong đó thể hiện rõ nguyên tắc “không bồi hoàn” đối với việc chuyển giao gấu. Theo ENV, khi chủ nuôi hiểu rằng không có lợi ích kinh tế nào từ việc trì hoãn, họ sẽ chủ động hơn trong việc bàn giao.

Đối với Hà Nội - địa phương hiện chiếm khoảng một nửa tổng số gấu nuôi nhốt trên cả nước, ENV cho rằng cần có chỉ đạo mạnh mẽ, thống nhất từ Ủy ban nhân dân thành phố, xác định rõ lộ trình và thời hạn chấm dứt nuôi nhốt gấu tại Thủ đô.

“Nếu có chỉ đạo cụ thể từ thành phố, đó sẽ là ‘kim chỉ nam’ cho các cơ quan, địa phương cùng hành động. ENV và các tổ chức bảo tồn sẵn sàng phối hợp chặt chẽ để thực hiện mục tiêu này”, bà Hà cho biết.

Năm 2026 được xem là năm bản lề để Việt Nam tiến tới mục tiêu không còn gấu nuôi nhốt. Ở bình diện cả nước, hành trình chấm dứt nuôi nhốt gấu lấy mật đã ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực. Đến nay, đã có 22 tỉnh, thành phố không còn gấu nuôi nhốt.

Mới đây, thành phố Đà Nẵng trở thành địa phương thứ 22 “về đích”, sau khi cá thể gấu ngựa cuối cùng bị nuôi nhốt hơn 25 năm được chủ nuôi tự nguyện chuyển giao về Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam tại Vườn quốc gia Bạch Mã để chăm sóc, phục hồi. Đây được xem là tín hiệu tích cực cho thấy, với sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, lực lượng chức năng và sự đồng thuận từ người dân, mục tiêu chấm dứt nuôi nhốt gấu hoàn toàn có thể đạt được.

Trong bối cảnh cả nước chỉ còn 142 cá thể gấu bị nuôi nhốt, giảm hơn 95% so với năm 2005, thì tiến độ xử lý tại Hà Nội có ý nghĩa quyết định then chốt đối với mục tiêu “mốc 0”. Nếu Thủ đô sớm xây dựng lộ trình cụ thể, quyết liệt hơn trong vận động, giám sát và hỗ trợ chuyển giao, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành địa phương tiếp theo góp phần khép lại tình trạng nuôi nhốt gấu kéo dài nhiều năm qua.

Thời gian dành cho những cá thể gấu còn lại không còn nhiều. Mỗi ngày chậm trễ không chỉ là thêm một ngày sống trong điều kiện chật hẹp, mà còn có thể là mất đi cơ hội cuối cùng để chúng được chăm sóc, phục hồi trong môi trường phù hợp hơn. Với “điểm nóng” Phúc Thọ lúc này, điều cần thiết nhất là hành động nhanh hơn, mạnh mẽ hơn và quyết liệt hơn.