Khi dấu ADN thắp lên hy vọng

Nơi hy vọng bắt đầu

Đã hơn 21 giờ, dãy phòng xét nghiệm của Viện Pháp y Quân đội vẫn sáng đèn. Sau lớp cửa kính khép kín, những chuyên gia trong bộ quần áo bảo hộ trắng lặng lẽ làm việc bên các mẫu xương, mẫu răng đã nằm trong lòng đất hơn nửa thế kỷ.

Tiếng máy ly tâm, tiếng tủ hút khí, những tín hiệu nhấp nháy trên hệ thống giải trình tự gen nối tiếp nhau trong không gian gần như tuyệt đối vô trùng. Ở đó, thời gian được tính bằng từng cơ hội mong manh để giữ được dấu vết ADN còn sót lại trước khi mất đi vĩnh viễn.

Với những người làm công tác giám định, mỗi mẫu vật là phần còn lại của một người lính đã gửi trọn tuổi xuân cho Tổ quốc; phía sau là sự đợi chờ kéo dài hàng chục năm của biết bao gia đình vẫn chưa nguôi hy vọng được biết chính xác người thân mình đang nằm ở đâu.

Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, Phó Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội chia sẻ, đến nay việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chủ yếu vẫn dựa vào hồ sơ của đơn vị, ký ức đồng đội, thông tin do người dân địa phương cung cấp hoặc nỗ lực tự tìm kiếm của thân nhân. Nhưng chiến tranh đã lùi xa, địa hình thay đổi, hồ sơ nhiều nơi không còn đầy đủ, ký ức con người cũng nhạt dần theo năm tháng. Không ít gia đình đến nhiều nghĩa trang, dò từng tấm bia vô danh với niềm hy vọng mong manh rồi vẫn trở về trong day dứt.

Trong hoàn cảnh ấy, công nghệ ADN được coi là chìa khóa mở ra khả năng xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin. Song, khi bắt đầu ứng dụng những thành tựu hiện đại nhất của di truyền học, các nhà khoa học mới nhận ra họ đang đối diện với một trong những bài toán khó nhất.

“Hơn nửa thế kỷ trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm khiến ADN trong hài cốt phân hủy nghiêm trọng; nhiều mẫu chỉ còn lượng vật chất di truyền rất nhỏ, đứt gãy thành những đoạn cực ngắn. Quá trình chôn cất và quy tập qua nhiều giai đoạn cũng làm tăng nguy cơ lẫn mẫu, nhiễm tạp”, Thạc sĩ, Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh, Chủ nhiệm Khoa Xét nghiệm sinh học, Viện Pháp y Quân đội cho biết.

Nhưng đó mới chỉ là một phần của khó khăn. Để khẳng định danh tính một liệt sĩ, kết quả giải trình tự ADN phải được đối chiếu với rất nhiều nguồn thông tin khác: hồ sơ quy tập, đơn vị chiến đấu, địa điểm hy sinh, sơ đồ nghĩa trang, lời kể của cựu chiến binh và nhất là mẫu sinh phẩm của thân nhân. Chỉ cần thiếu một mắt xích, toàn bộ quá trình xác minh có thể phải dừng lại.

Năm 2014, Quyết định số 150 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án xác định hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin được ban hành. Tiếp đó, “Chiến dịch 500 ngày đêm” được triển khai với sự tham gia của nhiều bộ, ngành, trong đó quân đội giữ vai trò nòng cốt. Từ đây, việc xác định danh tính liệt sĩ không còn là nỗ lực đơn lẻ của từng gia đình mà trở thành một nhiệm vụ mang ý nghĩa chính trị, khoa học và nhân văn sâu sắc.

Những chuyến xe đầu tiên chở hàng nghìn mẫu hài cốt từ các địa phương về hai Viện Pháp y cũng đánh dấu sự khởi đầu của một cuộc chạy đua với thời gian để giữ lại những dấu ADN đang ngày một mờ đi trong từng mẫu xương, từng chiếc răng đã trải qua hơn nửa thế kỷ dưới lòng đất.

Phép thử của sự kiên nhẫn

Đại úy Nguyễn Thị Lê Dân, cán bộ Khoa Xét nghiệm sinh học, Viện Pháp y Quân đội cho biết, ngay từ khi tiếp nhận, mỗi mẫu hài cốt đều được kiểm tra, phân loại rất kỹ để lựa chọn phần xương hoặc răng còn khả năng lưu giữ ADN tốt nhất. Chỉ một sơ suất nhỏ trong quá trình xử lý cũng có thể làm mất đi cơ hội khai thác nguồn vật chất di truyền vốn đã rất ít ỏi sau hàng chục năm nằm trong lòng đất.

Sau công đoạn làm sạch, nghiền mẫu và tách chiết ADN là chuỗi quy trình nghiêm ngặt nhằm hạn chế tối đa nguy cơ nhiễm chéo. Trong phòng xét nghiệm, mọi thao tác đều được kiểm soát chặt chẽ, từ môi trường vô trùng, hóa chất sử dụng đến việc theo dõi từng bước của mỗi mẫu xét nghiệm.

Chị Chu Thị Thủy, Viện Pháp y Quốc gia cho hay, mỗi lần xét nghiệm đều phải thực hiện đồng thời các mẫu đối chứng. Chỉ cần xuất hiện một tín hiệu bất thường, dù rất nhỏ, toàn bộ kết quả đều phải kiểm tra lại, thậm chí làm lại từ đầu để bảo đảm độ chính xác tuyệt đối. "Chúng tôi chấp nhận mất thêm thời gian còn hơn để xảy ra sai sót", chị chia sẻ.

Có những ngày cán bộ xét nghiệm gần như không rời khỏi phòng vô trùng để theo dõi từng công đoạn của máy. Cũng có những mẫu hài cốt phải xử lý nhiều lần mới thu được tín hiệu ADN đủ điều kiện phân tích. Không ít trường hợp, sau nhiều ngày làm việc liên tục, kết quả vẫn không như mong muốn vì vật chất di truyền đã bị phân hủy quá nặng.

Thạc sĩ, Trung tá Nguyễn Thị Ngọc Ánh cho biết, niềm vui lớn nhất của chị và đồng nghiệp là khi kết quả giám định xác nhận được mối quan hệ huyết thống giữa mẫu hài cốt và thân nhân. Đó là kết quả của những giờ làm việc căng thẳng trong phòng xét nghiệm, là sự phối hợp của nhiều chuyên ngành và cũng là khoảnh khắc chờ đợi đã kéo dài hàng chục năm của một gia đình.

Để mỗi hy vọng đều có thêm cơ hội

Thực tiễn cho thấy, cùng với sự phát triển của công nghệ giải trình tự gen, việc xác định danh tính liệt sĩ đang đứng trước những cơ hội mới. Tuy nhiên, để tận dụng được những thành tựu ấy, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của các phòng xét nghiệm.

Nhiều trường hợp, dù đã thu được dữ liệu ADN từ hài cốt vẫn chưa thể đưa ra kết luận cuối cùng vì thiếu mẫu sinh phẩm của thân nhân hoặc thiếu thông tin đối chiếu; nhiều hồ sơ, tài liệu sau hàng chục năm không còn đầy đủ hoặc chưa được chuẩn hóa để kết nối với cơ sở dữ liệu chung.

Vì thế, việc tiếp tục thu thập mẫu sinh phẩm để xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ trên phạm vi cả nước, hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng được xác định là những giải pháp có ý nghĩa quyết định trong giai đoạn tới, để mỗi kết quả giám định có thêm cơ hội được kiểm chứng, đối sánh và xác nhận trong thời gian ngắn hơn.

Theo Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, cùng với đầu tư trang thiết bị hiện đại, điều quan trọng không kém là xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn sâu, làm chủ các công nghệ mới, đồng thời mở rộng hợp tác nghiên cứu để từng bước nâng cao hiệu quả xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong điều kiện mẫu vật ngày càng khó khăn, phức tạp.

Có cơ sở để tin rằng, với sự phát triển của khoa học-công nghệ, sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, quân đội cùng sự chung tay của các bộ, ngành, địa phương và nhân dân, những “nút thắt” trong công tác xác định ADN hài cốt liệt sĩ sẽ từng bước được tháo gỡ.

Và trong những phòng xét nghiệm, mỗi dấu ADN được lưu giữ, mỗi kết quả được xác nhận sẽ tiếp tục thắp lên hy vọng, để những khoảng trống kéo dài hơn nửa thế kỷ dần được lấp đầy và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc được thế hệ hôm nay thực hiện trọn vẹn.