Tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”

Trình bày tham luận “Đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Y tế công cộng cho biết, sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, hệ thống cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá tại Việt Nam chưa có sự thay đổi đáng kể. Sáu hình ảnh cảnh báo sức khỏe đang áp dụng tại Việt Nam từ tháng 5/2013 đến nay vẫn giữ nguyên diện tích 50% mỗi mặt chính trước và sau của bao bì.

Theo PGS, TS Lê Thị Thanh Hương, việc sử dụng các hình ảnh cảnh báo trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. Kết quả khảo sát cho thấy, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định cảnh báo phải thay đổi 2 năm một lần, nhưng bộ 6 hình ảnh được sử dụng từ 2013 đến nay vẫn chưa được thay đổi. Nghiên cứu năm 2015, 91,1% người hút thuốc nhận thấy cảnh báo; điều tra PGATS 2024 tại 37 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo là 80% – cho thấy dấu hiệu suy giảm sự chú ý tới cảnh bảo sức khỏe trên vỏ bao thuốc lá. Đánh giá năm 2019 của Trường đại học Y tế công cộng cũng cho thấy hiệu quả của cả 6 mẫu đều giảm.

Một vấn đề khác là cảnh báo sức khỏe bằng trên bao bì thuốc lá có thể bị tem thuốc lá che khuất. Theo chuyên gia, Thông tư liên tịch số 05/2013 có quy định cấm che lấp, che mờ cảnh báo sức khỏe, nhưng có “kẽ hở” là “trừ việc dán tem thuốc lá theo quy định của pháp luật” (Điều 4.2a). Chính điểm này làm cho một số sản phẩm thuốc lá lưu hành trên thị trường có cảnh báo sức khỏe bị tem che một phần lớn diện tích. Vì vậy, cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe trên bao bì.

Về diện tích cảnh báo, Việt Nam tụt hạng về cảnh báo sức khỏe từ vị trí thứ 28 trong số 198 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2014 xuống vị trí thứ 95 trong số 212 quốc gia và vùng lãnh thổ năm 2025 khi xét theo diện tích cảnh báo sức khỏe. Trong khi đó, nhiều quốc gia đã tăng đáng kể diện tích cảnh báo trên bao bì thuốc lá. Thái Lan áp dụng diện tích cảnh báo 85%; Lào, Myanmar, Singapore và Brunei áp dụng mức 75%.

Thực trạng này cho thấy cần đổi mới cả diện tích, hình thức và nội dung cảnh báo sức khỏe nhằm duy trì hiệu quả truyền thông về tác hại của thuốc lá.

Theo PGS, TS Lê Thị Thanh Hương, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh tác động đến hành vi của người hút thuốc theo một chuỗi liên tiếp: thu hút sự chú ý, tăng khả năng ghi nhớ, giúp người hút hiểu rõ hơn về nguy cơ sức khỏe, hình thành ý định bỏ thuốc và thúc đẩy nỗ lực bỏ thuốc.

Cảnh báo có diện tích lớn hơn, hình ảnh rõ ràng và nội dung mới giúp tăng khả năng thu hút sự chú ý, ghi nhớ thông điệp và nhận thức về những nguy cơ do thuốc lá gây ra. Ngược lại, khi cảnh báo nhỏ và được sử dụng trong thời gian dài mà không thay đổi, người hút thuốc dễ quen mắt, khiến hiệu quả tác động của cảnh báo suy giảm.

Các số liệu cho thấy, nhóm người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe có ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần so với nhóm không chú ý đến cảnh báo. Có 63,4% người thuộc nhóm chú ý đến cảnh báo nghĩ đến việc bỏ thuốc. Tỷ lệ cố gắng bỏ thuốc ở nhóm này là 40%, so với 34% ở nhóm còn lại. 6/9 nghiên cứu được dẫn cho thấy tỷ lệ hút thuốc giảm.

Từ những bằng chứng này, chuyên gia nhấn mạnh việc tăng diện tích và thay đổi định kỳ cảnh báo sức khỏe có ý nghĩa quan trọng trong duy trì sự chú ý của người hút thuốc. Đây là mắt xích đầu tiên, tạo điều kiện để cảnh báo tiếp tục phát huy tác dụng trong việc nâng cao nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi.

Một trong những đề xuất trọng tâm của chuyên gia là tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh từ mức 50% hiện nay lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá, đồng thời đặt cảnh báo ở phía trên bao bì và phóng to hình ảnh.

Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh nên chiếm ít nhất 50% diện tích bao bì và diện tích càng lớn càng tốt.

Kết quả nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 cho thấy, khi hình ảnh cảnh báo được phóng to, nhận thức của người hút thuốc về nguy cơ sức khỏe tăng lên. Tham luận cũng dẫn số liệu 11 quốc gia đã áp dụng diện tích cảnh báo từ 85% trở lên, trong đó có Thái Lan với mức 85% từ năm 2014.

Theo ước tính của Bộ Y tế, việc tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cũng đề nghị áp dụng diện tích cảnh báo từ 85% trở lên hoặc xây dựng lộ trình tăng lên mức 85-100%.

Từ những phân tích trên, chuyên gia đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên ít nhất 85%, dành phần diện tích tăng thêm để phóng to hình ảnh, qua đó nâng cao khả năng thu hút sự chú ý và truyền tải thông điệp về tác hại của thuốc lá.

In số Tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì

Bên cạnh việc tăng diện tích cảnh báo, chuyên gia đề xuất in số Tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí 1800 6606 trực tiếp trên bao bì thuốc lá để người hút dễ nhận biết và tiếp cận hỗ trợ khi có nhu cầu bỏ thuốc.

Theo bà Hương, sau gần 10 năm hoạt động, tổng đài đã tiếp nhận khoảng 71.000 cuộc gọi trong giai đoạn 2015-2024. Tuy nhiên, theo một nghiên cứu thì chỉ có 7,5% người hút thuốc biết đến tổng đài. Nghiên cứu thử nghiệm tại Việt Nam năm 2024 cho thấy, việc in số tổng đài trên bao bì thuốc lá giúp khả năng ghi nhớ số điện thoại tăng từ 3 đến 4 lần. Trên thế giới, số tổng đài tư vấn cai thuốc đã được in trên bao bì thuốc lá tại 37 quốc gia vào năm 2018, tăng so với năm quốc gia năm 2007.

Từ thực tế này, chuyên gia cho rằng cần gắn cảnh báo về tác hại của thuốc lá với thông tin hướng dẫn cai thuốc, giúp người hút không chỉ nhận biết nguy cơ sức khỏe mà còn biết nơi tìm kiếm sự hỗ trợ.

Đổi mới nội dung, thay đổi định kỳ các mẫu cảnh báo sức khỏe

Theo PGS, TS Lê Thị Thanh Hương, cảnh báo sức khỏe cần được đổi mới thường xuyên để tránh tình trạng người hút thuốc quen mắt với những hình ảnh đã sử dụng trong thời gian dài.

Chuyên gia đề xuất xây dựng ngân hàng mẫu cảnh báo sức khỏe với nhiều hình ảnh và thông điệp khác nhau, tổ chức luân phiên định kỳ, bảo đảm thực hiện quy định thay đổi cảnh báo hai năm một lần theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Kinh nghiệm quốc tế được đề cập trong tham luận cho thấy Liên minh châu Âu có ba bộ cảnh báo gồm 14 hình ảnh, được luân phiên hằng năm. Australia cũng thay thế bằng bộ 10 cảnh báo mới từ ngày 1/4/2025 sau khi đánh giá hiệu quả của các cảnh báo cũ suy giảm do người dân đã quen mắt.

Về nội dung, chuyên gia đề xuất phát triển các cảnh báo gần gũi với người Việt Nam, tập trung vào những tác hại mà người dân còn ít biết đến. Bên cạnh ung thư phổi, cần chú trọng các nguy cơ như đột quỵ, bệnh tim mạch, ảnh hưởng của khói thuốc thụ động đối với phụ nữ mang thai và trẻ em, cũng như những tác động đến sinh lý. Hình ảnh bệnh lý thực tế và các thí dụ cụ thể cần được ưu tiên để tăng tính trực quan của cảnh báo.

Các số liệu được dẫn tại tọa đàm cho thấy, mặc dù 97,3% người trưởng thành biết hút thuốc gây ung thư phổi, tỷ lệ biết tác hại gây đau tim là 78,5%; chỉ 68,8% biết thuốc lá gây cả ba bệnh được khảo sát là ung thư phổi, đột quỵ và đau tim.

Đối với thế hệ trẻ, tỷ lệ người hút thuốc trong nhóm 15-24 tuổi nghĩ đến việc bỏ thuốc do cảnh báo sức khỏe là 60,3%, thấp hơn mức 65,6% ở nhóm tuổi 45-64. Trong khi đó, 57,3% người từ 15-24 tuổi tiếp cận thông tin phòng, chống tác hại của thuốc lá qua mạng xã hội.

Từ phân tích trên, chuyên gia nhấn mạnh cần đổi mới thông điệp cảnh báo phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ; đồng thời nghiên cứu sử dụng các hình ảnh, thông điệp về tác hại của thuốc lá trên mạng xã hội để tăng khả năng tiếp cận thông tin.

Cần đổi mới thông điệp cảnh báo phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ; đồng thời nghiên cứu sử dụng các hình ảnh, thông điệp về tác hại của thuốc lá trên mạng xã hội để tăng khả năng tiếp cận thông tin.

PGS, TS Lê Thị Thanh Hương

Về hình thức cảnh báo mới, theo bà Hương, bên cạnh cảnh báo bằng hình ảnh trên bao bì, một số hình thức cảnh báo được áp dụng tại các quốc gia khác như bao bì tiêu chuẩn hóa, in cảnh báo trực tiếp trên từng điếu thuốc và đưa tờ thông tin về lợi ích của việc bỏ thuốc vào bên trong bao thuốc.

Từ thực trạng và các bằng chứng khoa học, PGS, TS Lê Thị Thanh Hương đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.

Thứ nhất, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên ít nhất 85% trên mỗi mặt chính của bao bì, đặt cảnh báo ở phía trên và phóng to hình ảnh. Đồng thời, cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe.

Thứ hai, xây dựng ngân hàng nhiều mẫu cảnh báo sức khỏe để luân phiên thay đổi định kỳ, không quá hai năm. Nội dung cần được đổi mới, đa dạng, phù hợp với văn hóa Việt Nam và chú trọng những tác hại của thuốc lá mà người dân còn ít biết đến.

Thứ ba, in số Tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí 1800 6606 trên bao bì thuốc lá, giúp người hút dễ dàng tiếp cận thông tin và tìm kiếm hỗ trợ khi có nhu cầu cai thuốc.

Theo chuyên gia, việc triển khai các giải pháp cần đi kèm với thử nghiệm mẫu cảnh báo trước khi áp dụng, đánh giá hiệu quả định kỳ sau khi ban hành và cập nhật theo bằng chứng mới. Đây là cơ sở để bảo đảm cảnh báo sức khỏe tiếp tục phát huy tác dụng, góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Những nguy cơ từ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, sự gia tăng các hình thức tiếp thị thuốc lá trên mạng xã hội và những bất cập trong chính sách cảnh báo sức khỏe đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật, bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trước tác hại của thuốc lá.

Phát biểu khai mạc và đề dẫn tọa đàm, đồng chí Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân Dân nhấn mạnh sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lánăm 2012, Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong nâng cao nhận thức cộng đồng và từng bước xây dựng môi trường không khói thuốc tại các không gian công cộng.

Tuy nhiên, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đối mặt với nhiều thách thức mới, đặc biệt là sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Với thiết kế bắt mắt cùng những hình thức quảng bá, tiếp thị ngày càng tinh vi trên mạng xã hội và tại các điểm bán, các sản phẩm này đang tác động trực tiếp đến trẻ em, học sinh, sinh viên.

Đáng lo ngại, những quan niệm sai lệch cho rằng thuốc lá mới ít gây hại hơn thuốc lá truyền thống hoặc có thể sử dụng để thay thế thuốc lá đang làm gia tăng nguy cơ tiếp cận, sử dụng các sản phẩm chứa nicotine trong giới trẻ.

Những quan niệm sai lệch cho rằng thuốc lá mới ít gây hại hơn thuốc lá truyền thống hoặc có thể sử dụng để thay thế thuốc lá đang làm gia tăng nguy cơ tiếp cận, sử dụng các sản phẩm chứa nicotine trong giới trẻ.

Đồng chí Nguyễn Hoàng Nhật

Bên cạnh đó, một số chính sách kiểm soát thuốc lá truyền thống cũng bộc lộ những hạn chế. Điển hình là quy định cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá. Bộ sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi, trong khi diện tích cảnh báo vẫn ở mức 50%, thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực.

Đồng chí Nguyễn Hoàng Nhật cũng lưu ý, tình trạng hút thuốc thụ động vẫn đáng lo ngại khi 35,8% người không hút thuốc phải phơi nhiễm với khói thuốc ngay tại gia đình.

Trước thực trạng đó, việc sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần dựa trên bằng chứng khoa học và kinh nghiệm quốc tế, tập trung hoàn thiện các quy định kiểm soát toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, không để phát sinh khoảng trống pháp lý.

Cùng với đó, cần nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, đổi mới hình ảnh cảnh báo; tăng cường kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, trưng bày thuốc lá tại điểm bán và hoạt động tiếp thị trên môi trường số.

Theo đồng chí Nguyễn Hoàng Nhật, bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại của thuốc lá không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý mà cần sự tham gia của gia đình, nhà trường, các tổ chức xã hội và chính thanh thiếu niên.

Đặc biệt, báo chí và truyền thông có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin khoa học, phản bác những quan niệm sai lệch về thuốc lá mới, đồng thời tạo sự đồng thuận xã hội đối với các chính sách bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Thông qua tọa đàm, Báo Nhân Dân mong muốn tạo diễn đàn để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học và các tổ chức trong nước, quốc tế trao đổi, đề xuất những giải pháp thiết thực, góp phần hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đồng chí Nguyễn Hoàng Nhật khẳng định, Báo Nhân Dân sẽ tiếp tục đẩy mạnh các bài viết chuyên sâu, đổi mới phương thức truyền thông trên các nền tảng số, góp phần trang bị kiến thức, nâng cao nhận thức và khuyến khích thế hệ trẻ chủ động nói không với thuốc lá.