Việc thành phố vừa ban hành nghị quyết về quản lý, khai thác, sử dụng không gian ngầm, phát triển công trình ngầm được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý để minh bạch tiêu chí quy hoạch cũng như khai thác hợp lý không gian ngầm.
Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh vừa thông qua Nghị quyết quy định về lập, thẩm định, phê duyệt, phê duyệt điều chỉnh quy hoạch không gian ngầm trên địa bàn thành phố. Nghị quyết cụ thể hóa điểm a khoản 3 Điều 11 Luật Phát triển đô thị ngày 28/8/2026 của Quốc hội, áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.
Theo đó, quy hoạch không gian ngầm Thành phố Hồ Chí Minh là quy hoạch không gian ba chiều theo chiều sâu trong lòng đất, được lập trên phạm vi toàn thành phố nhằm cụ thể hóa định hướng không gian ngầm trong Quy hoạch tổng thể thành phố đã được phê duyệt. Đồ án phải bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình ngầm và không gian trên mặt đất, nhất là tại các khu vực nhà ga đường sắt đô thị, khu vực phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và các trung tâm đô thị mới.
Trưởng phòng Kế hoạch và Đầu tư, Sở Xây dựng Trần Chí Trung đánh giá: Việc ban hành Nghị quyết xuất phát từ yêu cầu thực tiễn khi thành phố đang triển khai nhiều dự án hạ tầng ngầm quy mô lớn như đường sắt đô thị, nhà ga ngầm, khu vực TOD, hầm chui và bãi đỗ xe ngầm. Nhu cầu kết nối không gian ngầm giữa các dự án ngày càng lớn, trong khi thành phố chưa có quy hoạch không gian ngầm tổng thể làm cơ sở quản lý thống nhất.
Thành phố Hồ Chí Minh cũng là nơi có mật độ dân cư, công trình, hoạt động kinh tế cao và các đầu mối giao thông ngày càng lớn. Trong điều kiện khả năng mở rộng không gian trên mặt đất tại nhiều khu vực bị hạn chế, khai thác hợp lý không gian ngầm còn là giải pháp bổ sung không gian phát triển, giảm xung đột sử dụng đất, tăng năng lực hạ tầng và nâng cao hiệu quả kết nối giao thông công cộng.
Nghị quyết cũng đặt ra những nội dung mới về giới hạn độ sâu được sử dụng phù hợp quy hoạch mà không phải trả tiền sử dụng không gian ngầm; trường hợp sử dụng vượt giới hạn; tiền sử dụng không gian ngầm; miễn, giảm cũng như chính sách ưu đãi, hỗ trợ, khuyến khích đầu tư và khai thác công trình ngầm. Trong đó, thành phố quy định trong ranh giới thửa đất, người sử dụng đất được dùng lòng đất đến độ sâu tối đa 15 m (tính từ mốc cao độ quy định) mà không phải trả tiền sử dụng không gian ngầm.
Trong trường hợp vượt mức giới hạn độ sâu hơn 15 m, người sử dụng đất chỉ được phép xây dựng khi phù hợp quy hoạch, không chồng lấn công trình khác, bảo đảm an toàn kỹ thuật và phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính.
Thực tế, giai đoạn 2010-2012, Thành phố Hồ Chí Minh từng có một số dự án xây dựng bãi đỗ xe ngầm được các nhà đầu tư đăng ký đầu tư. Thí dụ như dự án bãi đỗ xe ngầm Công viên Lê Văn Tám, bãi đỗ xe sân khấu Trống Đồng, bãi đỗ xe Công trường Lam Sơn, bãi đỗ xe khu vực sân bóng đá thuộc Công viên văn hóa Tao Đàn. Song phần lớn dự án này đều không thể triển khai vì nhiều nguyên nhân, trong đó có vướng mắc liên quan quy hoạch, hệ số sử dụng đất, phương án và chỉ tiêu quy hoạch.
Thực tế cho thấy, muốn phát triển không gian ngầm, chỉ có nhu cầu đầu tư và quỹ đất trên mặt đất là chưa đủ. Điều quan trọng là phải có một hành lang pháp lý đồng bộ, trong đó xác định rõ không gian ngầm được quy hoạch, quản lý, khai thác và các nghĩa vụ tài chính liên quan.
Phó Chủ tịch Liên đoàn doanh nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch Tập đoàn Bcons Lê Như Thạch cho biết: Doanh nghiệp đang đề nghị đầu tư cải tạo và xây dựng Công viên Lê Văn Tám thành bãi xe ngầm kết hợp trung tâm thương mại, không gian sinh hoạt cộng đồng với quy mô năm tầng ngầm. Việc thành phố quy định nghĩa vụ tài chính sử dụng không gian ngầm là cần thiết, đi đôi với hành lang pháp lý đồng bộ.
Tuy nhiên, khâu kỹ thuật xây dựng phần đào ngầm rất tốn kém và phức tạp cho nên thành phố cần xem xét giảm hoặc miễn tiền sử dụng đất cho phần ngầm dưới 15m.
Tiến sĩ Phạm Viết Thuận, Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường Thành phố Hồ Chí Minh nhận định: Để các chính sách đặc thù về không gian ngầm tại Thành phố Hồ Chí Minh thật sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, cơ quan quản lý nhà nước cần quy định rõ về quy trình, thành phần hồ sơ, thời hạn giải quyết và biểu mẫu triển khai. Nhất là xác định khoản thu giữa Sở Xây dựng (đối với công trình liên phường/xã) và ủy ban nhân dân cấp xã/phường (đối với công trình nội tỉnh), tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc gây nhũng nhiễu doanh nghiệp.
Khẩn trương số hóa, chuẩn hóa và kết nối liên thông dữ liệu liên quan giữa các ngành: Xây dựng, quy hoạch, đất đai và thuế.
Để tránh trục lợi chính sách, các cơ quan thẩm quyền phải kiểm soát nghiêm ngặt phần diện tích sàn kinh doanh thương mại (tối đa 40%-45% đối với bãi đỗ xe ngầm độc lập). Qua đó phân định rõ ràng, không để chủ đầu tư “lập lờ” biến hành lang nội bộ hoặc lối thoát nạn bắt buộc của dự án thành “lối đi ngầm công cộng” để hưởng ưu đãi tài chính.
