ILO: Học tập suốt đời phải trở thành ưu tiên chính sách chiến lược

Trước làn sóng số hóa, trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi xanh và biến động nhân khẩu học đang tái định hình thị trường lao động toàn cầu, báo cáo mới của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) kêu gọi các chính phủ đưa học tập suốt đời trở thành trụ cột trung tâm trong chính sách kinh tế-xã hội.

Dựa trên khảo sát người lao động, phân tích dữ liệu tuyển dụng trực tuyến, dữ liệu thể chế và tổng quan 174 nghiên cứu về hiệu quả đào tạo, báo cáo “Học tập suốt đời và kỹ năng cho tương lai” cảnh báo rằng nếu thiếu đầu tư mạnh mẽ hơn cho các hệ thống học tập bao trùm, những làn sóng chuyển đổi này có nguy cơ gia tăng bất bình đẳng giữa các quốc gia và ngay trong từng quốc gia.

“Học tập suốt đời là nhịp cầu nối công việc của ngày hôm nay với cơ hội của ngày mai. Đây không chỉ là câu chuyện về khả năng có việc làm hay năng suất, mà còn là nền tảng của việc làm thỏa đáng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo thực chất và xây dựng một xã hội có khả năng phục hồi, biến nó trở thành yếu tố cốt lõi trong mọi chiến lược thành công hướng tới phát triển bền vững,” Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo khẳng định.

Bức tranh kỹ năng đang thay đổi trên toàn thế giới có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng

Báo cáo nhấn mạnh, thế giới việc làm đang biến đổi mạnh mẽ, kéo theo những yêu cầu mới về kỹ năng. Công nghệ số, bao gồm AI đang thay đổi cách con người làm việc; quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế bền vững đang tái cơ cấu hệ thống sản xuất và cơ cấu việc làm. Trong khi đó, quá trình già hóa dân số tại nhiều khu vực đang đặt ra yêu cầu cao hơn đối với lực lượng lao động lớn tuổi, đồng thời đẩy cao nhu cầu về dịch vụ chăm sóc.

Chỉ 16% người trong độ tuổi 15-64 cho biết đã tham gia đào tạo bài bản trong năm trước khi được khảo sát - con số này không có sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia.

Ở nhóm lao động toàn thời gian có hợp đồng dài hạn tại các doanh nghiệp chính thức, tỷ lệ tham gia đào tạo cao hơn với 51% được người sử dụng lao động cung cấp đào tạo.

Khoảng cách này phản ánh rõ sự bất bình đẳng trong tiếp cận cơ hội học tập, đặc biệt giữa lao động trong khu vực chính thức và phi chính thức, cũng như giữa các nhóm trình độ học vấn khác nhau.

Báo cáo cho thấy lao động có trình độ học vấn thấp hơn, làm việc trong khu vực phi chính thức và/hoặc doanh nghiệp nhỏ, chủ yếu "học qua thực hành"; trong khi nhóm khác có cơ hội học hỏi từ đồng nghiệp có kinh nghiệm và tiếp cận các chương trình đào tạo bài bản hơn.

Điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng các hệ thống học tập phản ánh đúng thực tế đa dạng về cách người lao động tích lũy kỹ năng trong suốt đời làm việc của mình.

Hơn cả kỹ năng số và kỹ năng xanh

Một phát hiện quan trọng của báo cáo trên là việc chỉ tập trung vào kỹ năng kỹ thuật thuần túy là chưa đủ.

Tại nhiều quốc gia có các mức thu nhập khác nhau, người sử dụng lao động ngày càng ưu tiên những ứng viên có tổ hợp kỹ năng đa dạng. Năng lực số và năng lực xanh cố nhiên quan trọng, song thường phải đi kèm với các kỹ năng nền tảng về tư duy, xã hội-cảm xúc và thủ công. Người lao động với bộ kỹ năng cân đối như vậy thường dễ tiếp cận được những công việc có thu nhập tốt hơn và điều kiện làm việc thuận lợi hơn.

Phân tích dữ liệu tin tuyển dụng trực tuyến của ILO cho thấy nhu cầu lớn đối với tổ hợp kỹ năng số, giao tiếp, làm việc nhóm và giải quyết vấn đề. Riêng kỹ năng xã hội-cảm xúc đã chiếm hơn một nửa tổng số kỹ năng yêu cầu tuyển dụng tại Brazil, Morocco và Các tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất, và hơn 40% tại Ai Cập, Jordan, Nam Phi và Uruguay. Kỹ năng tư duy và kỹ năng kỹ thuật cũng được săn đón rộng rãi.

Hiện nay, kỹ năng chuyên sâu về AI vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng cầu kỹ năng. Dù nhu cầu này được dự báo sẽ tăng dần, thực tế cho thấy phần lớn người lao động đang dùng các công cụ AI phổ thông-vốn không đòi hỏi kiến thức chuyên biệt. Điều họ thực sự cần là nền tảng vững như biết dùng công nghệ số, biết tư duy phản biện và có kỹ năng xã hội tốt.

ILO ước tính có đến 32% lao động toàn cầu đang thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến môi trường. Song báo cáo cảnh báo rằng các việc làm gắn với quá trình chuyển đổi xanh không mặc nhiên là việc làm thỏa đáng. Nếu thiếu sự kết hợp phù hợp giữa kỹ năng và chính sách, các cơ hội mới này có thể không mang lại điều kiện làm việc thực sự được cải thiện.

Báo cáo cũng đặc biệt lưu ý nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng với số lượng lao động chăm sóc dài hạn trên toàn cầu được dự báo tăng từ 85 triệu người năm 2023 lên 158 triệu người vào năm 2050. Thế nhưng, nhiều người trong số đó vẫn đang làm việc trong điều kiện tồi tệ, phản ánh thực trạng kỹ năng này thường bị đánh giá thấp và chưa được trả lương tương xứng trong các ngành cung cấp dịch vụ thiết yếu cho xã hội.

Ưu tiên chính sách học tập suốt đời

Báo cáo kêu gọi một cách tiếp cận toàn diện hơn với học tập suốt đời-không chỉ bó hẹp trong giáo dục chính quy, mà mở rộng ra các cơ hội học tập và đào tạo tại nơi làm việc và trong toàn xã hội.

Học tập suốt đời không chỉ xoay quanh chuyện có việc làm hay nâng cao năng suất. Đây là nền tảng của việc làm thỏa đáng, của đổi mới thực chất, của quyền công dân tích cực và hội nhập xã hội-là cột sống của bất kỳ chiến lược phát triển bền vững nào.

Thế nhưng tại nhiều quốc gia, các hệ thống học tập vẫn manh mún và thiếu đầu tư triền miên. Ngay ở các nước thu nhập cao, 34% vẫn dành chưa đến 1% ngân sách giáo dục công cho giáo dục và đào tạo người lớn. Tại các nước thu nhập thấp, tỷ lệ này lên tới 63%.

Các nước thu nhập cao thường có lợi thế hơn nhờ hệ thống thể chế phát triển hơn, nhưng vẫn còn đó những thách thức không nhỏ, bao gồm sự phối hợp lỏng lẻo giữa các tổ chức và cơ hội học tập chưa được phân bổ công bằng. Ở các nước thu nhập thấp hơn, những rào cản mang tính cấu trúc như nguồn lực tài chính hạn hẹp và cơ sở hạ tầng thiếu đồng bộ tiếp tục thu hẹp phạm vi và kéo lùi hiệu quả của các hệ thống học tập.

Chính phủ, tổ chức đại diện người sử dụng lao động và tổ chức công đoàn đều có phần trách nhiệm trong bức tranh này. Báo cáo kêu gọi mở rộng và bình đẳng hóa cơ hội học tập, tăng cường hệ thống đào tạo, và xây dựng các chính sách học tập suốt đời thực sự gắn với nhịp sống của người dân.

Báo cáo cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của quản trị tốt, phối hợp chặt chẽ, nguồn tài chính bền vững và đối thoại xã hội thực chất. Nếu không hành động quyết liệt, báo cáo cảnh báo rằng làn sóng chuyển đổi đang định hình tương lai việc làm có nguy cơ bỏ lại phía sau một bộ phận lớn lực lượng lao động toàn cầu.