Từ kinh nghiệm quốc tế đến nhu cầu nội tại
Sự phát triển của thị trường chứng khoán phái sinh tại nhiều quốc gia trên thế giới luôn gắn liền với quá trình đa dạng hóa sản phẩm dựa trên chỉ số. Bên cạnh các hợp đồng tương lai trên rổ chỉ số có số lượng cổ phiếu thành phần nhỏ, nhiều thị trường còn đồng thời triển khai thêm hợp đồng tương lai trên các rổ chỉ số có quy mô lớn hơn để gia tăng tính đại diện. Nhật Bản không dừng ở chỉ số Topix Core 30 mà còn có Nikkei 225; Đài Loan (Trung Quốc) duy trì cả FTSE TWSE Taiwan 50 và TPEX 200; Pháp ngoài CAC 40 còn bổ sung FTSEurofirst 100; Hàn Quốc không chỉ phát triển KOSPI 200 mà còn mở rộng sang KOSDAQ 150 và KRX 300.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, việc triển khai thêm các hợp đồng tương lai dựa trên chỉ số có số lượng cổ phiếu thành phần lớn là nhằm tạo sự khác biệt so với sản phẩm hiện có, giúp đa dạng hóa danh mục, đồng thời tránh tình trạng thị trường chỉ tập trung vào một hợp đồng duy nhất. Đây cũng là kinh nghiệm quý báu mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình hoàn thiện thị trường phái sinh.
Sau gần 8 năm đi vào hoạt động, thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc, đặc biệt là với sản phẩm hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Trong giai đoạn 2018-2024, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 20,57%/năm, trong đó năm 2020 – thời điểm chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ đại dịch Covid-19 đã ghi nhận mức tăng trưởng cao nhất, tới 78,5% so với năm 2019.
Riêng năm 2024, tổng khối lượng giao dịch hợp đồng tương lai chỉ số VN30 đạt 52,76 triệu hợp đồng, khối lượng bình quân mỗi phiên đạt 211.037 hợp đồng (giảm 10,32% so với năm 2023), song giá trị giao dịch bình quân phiên vẫn tăng 3,96%, đạt 27.063 tỷ đồng. Khối lượng hợp đồng mở (OI) cũng tăng mạnh, từ 8.077 hợp đồng vào cuối năm 2017 lên 45.332 hợp đồng cuối năm 2024, tức gấp 5,6 lần. Năm 2024 còn ghi nhận những kỷ lục mới: phiên ngày 16/4 đạt 420.128 hợp đồng, trong khi ngày 18/11 OI chạm mốc 72.740 hợp đồng.
Không chỉ quy mô giao dịch gia tăng, số lượng tài khoản tham gia thị trường chứng khoán phái sinh cũng liên tục mở rộng. Tính đến cuối tháng 12/2024, toàn thị trường có 1.865.961 tài khoản, gấp 1,25 lần so với cuối năm 2023. Nhờ đó, thị trường chứng khoán phái sinh ngày càng khẳng định vai trò là kênh phòng ngừa rủi ro quan trọng, giúp giữ chân dòng vốn ở lại thị trường ngay cả trong giai đoạn cơ sở sụt giảm, như trường hợp năm 2020 khi thị trường chịu tác động của dịch bệnh nhưng thanh khoản phái sinh lại tăng trưởng bứt phá.
Tuy nhiên, hạn chế lớn hiện nay là số lượng sản phẩm trên thị trường phái sinh còn quá ít. Các hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ chưa thực sự thu hút thanh khoản, khiến sự quan tâm của nhà đầu tư gần như tập trung hoàn toàn vào một sản phẩm duy nhất là hợp đồng tương lai chỉ số VN30. Điều này đặt ra nguy cơ mất cân đối và tiềm ẩn rủi ro, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu cấp thiết phải có thêm các sản phẩm mới. Chính vì vậy, việc triển khai hợp đồng tương lai chỉ số có số lượng cổ phiếu thành phần lớn hơn như VN100 là phù hợp xu hướng quốc tế và đáp ứng nhu cầu thực tiễn của nhà đầu tư trong nước.
Không phải ngẫu nhiên mà Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), trong báo cáo năm 2003 về “Chỉ số chứng khoán và sản phẩm phái sinh trên chỉ số”, đã đưa ra các nguyên tắc then chốt trong việc thiết kế sản phẩm phái sinh và lựa chọn chỉ số làm tài sản cơ sở. Theo đó, rổ chỉ số cần có số lượng cổ phiếu đủ lớn để bảo đảm tính đại diện và hạn chế tác động cực đoan từ biến động của một vài cổ phiếu riêng lẻ. Đồng thời, các cổ phiếu thành phần phải được phân bổ cân đối theo nhiều lĩnh vực, ngành nghề để tăng tính phân tán và phản ánh bức tranh toàn diện của thị trường. Một yêu cầu bắt buộc khác là tính thanh khoản, bởi chỉ những cổ phiếu có thanh khoản cao mới có thể bảo đảm giao dịch liên tục và giảm thiểu rủi ro mất cân đối cung-cầu. Ngoài ra, IOSCO cũng khuyến nghị áp dụng giới hạn tỷ trọng vốn hóa đối với từng cổ phiếu để ngăn chặn tình trạng một số mã lớn chi phối toàn bộ chỉ số.
Xét trên các tiêu chí đó, VN100 nổi lên là sự lựa chọn hợp lý. Chỉ số này được đưa vào vận hành từ năm 2014, hiện đã có các quỹ ETF mô phỏng, có tính ổn định và thanh khoản cao. Quan trọng hơn, VN100 có phạm vi bao phủ vốn hóa rộng, với 87,69% tổng vốn hóa toàn thị trường HOSE tính đến giữa tháng 9/2025, trong khi VN30 chỉ chiếm 69,58%. Bên cạnh đó, tỷ trọng vốn hóa của 10 doanh nghiệp lớn nhất trong VN100 chỉ dừng ở mức 50,51%, thấp hơn đáng kể so với VN30 (63,66%). Điều này giúp hợp đồng tương lai VN100 ít chịu tác động cực đoan từ biến động của nhóm cổ phiếu vốn hóa hàng đầu, qua đó phản ánh trung thực và ổn định hơn diễn biến chung của thị trường.
VN100 thiết kế quen thuộc, ưu thế khác biệt
Mẫu hợp đồng tương lai chỉ số VN100 được thiết kế dựa trên khung cơ bản của hợp đồng tương lai chỉ số VN30, đã được cơ quan quản lý phê duyệt và công bố chính thức trên hệ thống thông tin của các Sở Giao dịch Chứng khoán và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC).
Theo thiết kế, tài sản cơ sở của sản phẩm là chỉ số VN100. Chỉ số này được hình thành từ bộ VN Allshare Index (VNALL) thuộc VN-Index, trong đó bao gồm cả chỉ số VN30 và VNMidcap. Sau khi xác định rổ VN30, các cổ phiếu thành phần còn lại của VNAllshare sẽ được xếp theo thứ tự giảm dần về giá trị vốn hóa và lựa chọn vào rổ VNMidcap với số lượng 70 cổ phiếu, theo quy định trong Bộ Quy tắc xây dựng và quản lý Bộ chỉ số HOSE-Index phiên bản 4.0.
Về các thông số cơ bản, hợp đồng tương lai VN100 có quy mô được tính bằng 100.000 đồng nhân với điểm chỉ số VN100, hệ số nhân hợp đồng là 100.000 đồng. Biên độ dao động giá trong phiên được ấn định ở mức ±7% so với giá tham chiếu, giới hạn khối lượng là 500 hợp đồng mỗi lệnh. Tháng đáo hạn được thiết kế linh hoạt gồm tháng hiện tại, tháng kế tiếp và hai tháng cuối của hai quý tiếp theo. Giá thanh toán cuối cùng được xác định bằng bình quân chỉ số trong 30 phút cuối ngày đáo hạn, sau khi loại bỏ 3 giá trị cao nhất và 3 giá trị thấp nhất, nhằm bảo đảm tính công bằng và ngăn ngừa khả năng thao túng giá.
Có thể thấy, những quy định kỹ thuật của hợp đồng, dù khắt khe, lại chính là nền tảng cần thiết để sản phẩm vận hành minh bạch và bền vững. Sự khác biệt lớn nhất so với hợp đồng tương lai VN30 chính là tài sản cơ sở, khi VN100 mang lại bức tranh toàn diện hơn cho thị trường. Không chỉ phản ánh nhóm cổ phiếu dẫn dắt (bluechip), chỉ số này còn bao quát cả nhóm midcap thanh khoản tốt, nhờ vậy trở thành công cụ hữu hiệu để phòng ngừa rủi ro ở mức toàn thị trường, thay vì chỉ tập trung vào một nhóm cổ phiếu lớn.
Việc triển khai hợp đồng tương lai chỉ số VN100 diễn ra đúng vào thời điểm thị trường phái sinh Việt Nam đã trải qua giai đoạn khởi đầu và cần thêm động lực để phát triển bền vững. Đây là bước đi vừa đáp ứng nhu cầu thực tiễn của nhà đầu tư, vừa phù hợp định hướng chiến lược. Với phạm vi bao phủ vốn hóa lớn, khả năng hạn chế biến động từ nhóm cổ phiếu vốn hóa hàng đầu và thiết kế hợp đồng chặt chẽ, VN100 được kỳ vọng sẽ trở thành sản phẩm chủ lực, mang lại sức sống mới cho thị trường phái sinh.
Sự ra mắt của hợp đồng tương lai VN100 không chỉ là một cột mốc kỹ thuật, mà còn thể hiện quyết tâm của cơ quan quản lý trong việc mở rộng và làm giàu hệ sinh thái sản phẩm. Nhà đầu tư có thêm công cụ, thị trường gia tăng chiều sâu, tiến gần hơn đến chuẩn mực quốc tế, trong khi mục tiêu phát triển bền vững của thị trường chứng khoán Việt Nam cũng sẽ tiến thêm một bước quan trọng.
