Hồi sinh di tích trong phố cổ

Nhiều di tích trong phố cổ từng là nơi bị các hộ dân chiếm dụng làm chỗ ở nhiều năm, khiến công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích gặp nhiều trở ngại. Phường Hoàn Kiếm (Hà Nội) đang từng bước di dời dân cư, trả lại hiện trạng di tích và phát huy giá trị những di tích đó.

Thứ Hai, ngày 27/04/2026 - 21:37

Các nghệ nhân, chuyên gia văn hóa trao đổi về bảo tồn, phát huy giá trị nghề sơn cổ truyền trong không gian đình Hà Vĩ.

Dịp này, đình Hà Vĩ (phố Hàng Hòm) trở thành điểm đến hấp dẫn trong lòng phố cổ khi tổ chức triển lãm “Dòng chảy sơn mài Việt”. Tại đây, công chúng không chỉ được tìm hiểu các kỹ thuật độc đáo của nghề sơn cổ truyền, bước chuyển từ nghề sơn cổ truyền sang nghệ thuật sơn mài, mà còn được thưởng ngoạn nét đẹp của nhiều tác phẩm mỹ thuật, sản phẩm mỹ nghệ của các nghệ nhân, nghệ sĩ.

Tham gia các hoạt động trong triển lãm, Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát (làng cổ Đường Lâm, xã Sơn Tây) cho biết, triển lãm nhằm quảng bá nghề sơn mài truyền thống và là dịp để tri ân cụ tổ nghề sơn - Trần Lư, người đã đặt nền móng cho một nghề thủ công đặc sắc của dân tộc. Các nghệ nhân đã phải chuẩn bị suốt hai tháng trời để tạo nên câu chuyện kết nối giữa nghề sơn trong quá khứ với các sản phẩm đương đại.

Cũng trong dịp này, Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và khu phố cổ Hà Nội tổ chức hai cuộc tọa đàm: “Dấu ấn Hà Vĩ - Ký ức phố cổ” và “Dấu ấn Hà Vĩ - Hồn xưa nghề Việt”. Qua đó, làm rõ lịch sử hình thành, phát triển của đình Hà Vĩ - phố Hàng Hòm và giúp công chúng hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa các phố nghề và các làng nghề gốc thông qua điển hình là đình Hà Vĩ - phố Hàng Hòm với ngôi làng Hà Vĩ (xưa thuộc phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông, nay là Hà Nội).

Nghề sơn là một trong những nghề cổ truyền đặc sắc của Việt Nam. Theo các chuyên gia, từ khoảng giữa thế kỷ 19, những người thợ từ làng Hà Vĩ đã đem nghề làm đồ gỗ phủ sơn ta lên Thăng Long lập nghiệp, góp phần hình thành nên phố Hàng Hòm. Các sản phẩm chủ yếu là hòm, tráp sơn. Người dân làng nghề lập ra đình Hà Vĩ để thờ ông tổ nghề sơn Trần Lư, đồng thời cũng để tưởng nhớ gốc gác của mình.

Cách đây vài năm, khi đi ngang qua di tích này, hầu như không ai có thể nhận ra đó là ngôi đình cổ. Không gian di tích bị lấn chiếm bởi các hộ gia đình sinh sống tại đây. Tưởng chừng rất khó “đòi” lại di tích, nhưng Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm khi đó, với quyết tâm cao trong khôi phục các di sản, đã thỏa thuận với từng hộ dân về phương án giải tỏa, di dời trong năm 2022. Tiếp đó, đình Hà Vĩ được đầu tư, tu bổ và khánh thành vào tháng 6/2023. Từ đó đến nay, các hoạt động phát huy giá trị di tích liên tục được tổ chức, nhất là các trưng bày, triển lãm, tọa đàm gắn với nghề sơn và nghệ thuật sơn mài. Điều đó khiến đình Hà Vĩ không chỉ là một nơi thờ tổ nghề đơn thuần, mà đang chuyển mình thành một không gian văn hóa trong khu phố cổ.

Phố cổ Hà Nội là không gian mà “di tích nằm trong di tích”. Trong đó, do biến động của cuộc sống, rất nhiều hộ dân đã chuyển đến sinh sống trong các di tích, nhất là từ sau năm 1954. Những di tích từng có nhiều hộ dân sinh sống như: Đình Kim Ngân (phố Hàng Bạc), chùa Vĩnh Trù (phố Hàng Lược), đình Trung Yên (ngõ Trung Yên), đình Thanh Hà (phố Ngõ Gạch), đình phả Trúc Lâm (phố Hàng Hành)... Chính quyền địa phương, Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và khu phố cổ đã từng bước vận động, thuyết phục người dân di dời giải phóng mặt bằng, trả lại không gian cho di tích để thực hiện công tác tu bổ.

Sau khi những di tích lớn như: Đình Kim Ngân, chùa Huyền Thiên, chùa Vĩnh Trù... được hồi sinh, thời gian gần đây, những di tích như: Đình Trung Yên, đình Hà Vĩ, đình Thanh Hà... mới được trả lại không gian và thực hiện công tác tu bổ. Sau khi khánh thành, các di tích này trở thành nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh, tổ chức các lễ hội tưởng nhớ Thành hoàng (thường là tổ nghề) của cư dân địa phương.

Hiện phố cổ Hà Nội vẫn còn một số di tích bị lấn chiếm, xâm hại ở nhiều mức độ, điển hình như: Đình Trương Thị (phố Hàng Bạc), chùa Bà Móc (phố Nguyễn Thiếp), đình Đồng Thuận (phố Hàng Cá)... Từ trường hợp đình Hà Vĩ, đình phả Trúc Lâm,... sau khi di dời, tu bổ trở thành nơi sinh hoạt tâm linh, cầu nối văn hóa giữa quá khứ và hiện đại, có thể đặt kỳ vọng vào những thay đổi sẽ còn diễn ra trong thời gian tới, nhất là khi Hà Nội nỗ lực giảm quá tải dân cư tại khu vực trung tâm.

GIANG NAM

di tích dòng chảy sơn mài Việt nghề sơn mài