Tại hội thảo trong khuôn khổ Ngày hội khởi nghiệp sáng tạo 2025 vừa qua, chủ đề được nhiều chuyên gia trao đổi là nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp (start-up) lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao thiếu môi trường thử nghiệm, thiếu dữ liệu, vốn.
Nhiều hộ dân ở Tuyên Quang, Sơn La sau khi ứng dụng nhà màng thông minh đã giảm được chi phí và tăng năng suất; chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang kinh doanh, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Tuy nhiên, doanh nghiệp khó tiếp cận vốn, nhất là từ các quỹ khoa học và công nghệ, do thiếu thông tin, thiếu đầu mối hướng dẫn và cơ chế phối hợp chưa rõ ràng giữa quỹ và cơ quan quản lý.
Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp còn vấp phải rào cản ngay từ nhận thức. Nhiều cá nhân, tổ chức cho rằng đổi mới sáng tạo phải tạo ra sản phẩm “độc, lạ”, dẫn đến đầu tư lệch hướng, trong khi cốt lõi là cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ phù hợp để mang lại hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Bên cạnh đó, không ít nông dân chưa cập nhật khoa học, công nghệ, vẫn dựa vào kinh nghiệm cũ và coi mô hình hiện có là tối ưu, nên bỏ lỡ các giải pháp nâng cao năng suất. Một điểm nghẽn khác là sản xuất chưa theo tư duy thị trường, chưa đáp ứng tiêu chuẩn, thiếu kỹ năng xây dựng câu chuyện sản phẩm và thương hiệu.
Xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo chuyên ngành là hướng đi cần thiết. Các trung tâm này không chỉ trình diễn công nghệ, mà còn tạo môi trường để start-up thử nghiệm, đào tạo, đánh giá hiệu quả và từng bước tiếp cận thị trường. Nếu thiếu cầu nối đó, khoa học-công nghệ khó đi vào sản xuất, còn sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm.
Bà Nguyễn Thị Thu,
Nhà sáng lập Hệ sinh thái nông nghiệp bền vững MEVI
Từ những điểm nghẽn đó, yêu cầu đặt ra là phải có cơ chế kết nối hiệu quả hơn, rút ngắn khoảng cách giữa nông dân, nhà khoa học và doanh nghiệp. Nhiều chuyên gia đề xuất hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo, đóng vai trò cầu nối giữa Nhà nước-nhà khoa học-doanh nghiệp-nông dân, nhằm đưa các sáng kiến nông nghiệp vào triển khai bền vững.
Bà Nguyễn Thị Thu, nhà sáng lập Hệ sinh thái nông nghiệp bền vững MEVI cho rằng xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo chuyên ngành là hướng đi cần thiết. Các trung tâm này không chỉ trình diễn công nghệ, mà còn tạo môi trường để start-up thử nghiệm, đào tạo, đánh giá hiệu quả và từng bước tiếp cận thị trường. Nếu thiếu cầu nối đó, khoa học-công nghệ khó đi vào sản xuất, còn sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Tuyết, Phó Hiệu trưởng Trường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, Học viện Ngân hàng, cho rằng, phần lớn doanh nghiệp và start-up nông nghiệp chưa biết “nói ngôn ngữ” của ngân hàng và các tổ chức tài chính xanh. Nhiều mô hình sản xuất thân thiện môi trường, giảm hóa chất, tiết kiệm tài nguyên nhưng thiếu dữ liệu định lượng để chứng minh hiệu quả. Doanh nghiệp nói mình xanh, nhưng khi ngân hàng hỏi giảm được bao nhiêu CO2 trên mỗi đơn vị sản phẩm, tiết kiệm bao nhiêu điện, nước thì không đo được, không báo cáo được. Thiếu dữ liệu, thiếu báo cáo và thiếu chỉ số đo lường khiến ngân hàng không đủ cơ sở để phân loại khoản vay xanh, dẫn tới rủi ro tín dụng cao hơn và lãi suất không thể ưu đãi. Vì vậy, dù “xanh” nhưng doanh nghiệp vẫn bị xếp vào nhóm vay thông thường.
Một bất cập khác là doanh nghiệp nông nghiệp và start-up thường có quy mô nhỏ, tài sản bảo đảm hạn chế, năng lực quản trị chưa đồng đều. Trong khi đó, tài chính xanh gắn với các tiêu chí ESG (môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp), đòi hỏi doanh nghiệp minh bạch dữ liệu, có hệ thống quản lý và tuân thủ chặt chẽ.
Nhiều doanh nghiệp chưa tích hợp ESG ngay từ mô hình kinh doanh, mà chỉ coi đây là bộ hồ sơ “đối phó” khi vay vốn hoặc gọi đầu tư, khiến ESG trở nên hình thức và khó tạo niềm tin cho các tổ chức tín dụng, quỹ đầu tư. Dù khung pháp lý về tài chính xanh đang dần hoàn thiện, từ Luật Bảo vệ môi trường, các nghị định hướng dẫn đến khung phân loại dự án xanh theo Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg, khoảng cách giữa chính sách và khả năng tiếp cận thực tế của doanh nghiệp vẫn còn lớn.
