Giới thiệu các công cụ an toàn số mới cho thanh niên trên không gian mạng

Nhiều rủi ro số và sức khỏe của thanh niên khi sử dụng công nghệ

Theo nghiên cứu mới nhất của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) về rủi ro số và sức khỏe của thanh niên khi sử dụng công nghệ, 90,7% thanh niên được khảo sát cho biết có các triệu chứng thể chất liên quan đến việc sử dụng thiết bị số với cường độ cao. Phụ nữ và trẻ em gái đối mặt với những nguy cơ gia tăng về quấy rối tình dục trực tuyến, bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ và việc lạm dụng công nghệ “deepfake” (công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo nội dung giả mạo chân thực).

Trước thực trạng này, UNFPA và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP), phối hợp cùng Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam và Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, đã giới thiệu các công cụ an toàn số mới nhằm trang bị cho thanh niên kiến thức và công cụ thiết thực để tham gia vào không gian số một cách an toàn.

Hiện các tài liệu này đã được giới thiệu tới 500 bạn trẻ đại diện cho các nhóm thanh niên, với mục tiêu mở rộng tiếp cận tới tổng cộng 2 triệu thanh niên vào cuối năm nay.

Các công cụ này được giới thiệu tại sự kiện tổng kết và chia sẻ kết quả của dự án “Xây dựng không gian số an toàn cho thanh niên Việt Nam”, diễn ra ngày 3/7 tại Hà Nội.

Chương trình có sự tham gia của khoảng 150 đại biểu đến từ các đơn vị như: Cơ quan của Liên hợp quốc, cơ quan trung ương, đối tác phát triển, tổ chức xã hội và đại diện thanh niên, nhằm chia sẻ kết quả của dự án và thảo luận các giải pháp giúp thanh niên tham gia không gian số một cách an toàn.

Chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội cho thanh niên trong học tập, sáng tạo, kết nối và tham gia phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, các rủi ro mới trên không gian số cũng đặt ra yêu cầu phải tăng cường kỹ năng, nhận thức và hệ thống hỗ trợ cho người trẻ.

Tại Việt Nam, gần 80% dân số hiện sử dụng internet, trong khi thanh niên ngày càng tiếp cận rộng rãi với điện thoại thông minh và các thiết bị số.

Trong bối cảnh đó, dự án “Xây dựng không gian số an toàn cho thanh niên Việt Nam” do Quỹ Ủy thác Liên hợp quốc về an ninh con người (UN Trust Fund for Human Security) tài trợ-được triển khai nhằm nhận diện rõ hơn các nguy cơ hiện tại và tương lai đối với thanh niên, hỗ trợ hoạch định chính sách lấy an toàn số của thanh niên làm trọng tâm, đồng thời trang bị cho người trẻ kiến thức và công cụ thiết thực để tham gia không gian số an toàn hơn.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đầu tư vào kiến thức và khả năng thích ứng của thanh niên trong môi trường số, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam, chia sẻ: “Xây dựng một tương lai số bao trùm và an toàn không chỉ đòi hỏi tiến bộ công nghệ, mà còn cần đầu tư vào tri thức và năng lực thích ứng của con người, để mỗi người có thể tự tin tham gia và phát triển trong môi trường số”.

Dự án áp dụng cách tiếp cận an ninh con người, nhìn nhận an toàn số không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn gắn với sức khỏe, bình đẳng giới, hòa nhập xã hội và khả năng tự bảo vệ của thanh niên. Cách tiếp cận này hướng tới các giải pháp chính sách lấy thanh niên làm trung tâm, có tính liên ngành, với sự tham gia của nhiều bên liên quan, qua đó góp phần xây dựng môi trường số an toàn, bao trùm và bền vững hơn cho thanh niên.

Trong khuôn khổ dự án, nghiên cứu nói trên đã xem xét các rủi ro về an toàn số và sức khỏe mà thanh niên Việt Nam gặp phải khi sử dụng công nghệ, qua đó xây dựng cơ sở bằng chứng tích hợp đầu tiên tại Việt Nam về an toàn số của thanh niên theo cách tiếp cận an ninh con người.

Nghiên cứu cho thấy đời sống của thanh niên ngày càng gắn chặt với môi trường số: 99,2% học sinh, sinh viên được khảo sát sở hữu điện thoại thông minh và dành trung bình từ 5 đến 8 giờ mỗi ngày trước màn hình. Nhiều người cũng cho biết gặp các vấn đề thể chất như mỏi mắt, đau đầu liên quan đến việc sử dụng thiết bị số với cường độ cao, cũng như các tác động đến sức khỏe tinh thần.

Nghiên cứu có sự tham gia của 900 thanh niên trong độ tuổi 18-24 tại Hà Nội và Thanh Hóa, bao gồm cả thanh niên thuộc các nhóm dễ bị tổn thương. Trong đó, 846 người tham gia khảo sát bằng bảng hỏi và 54 người tham gia thảo luận nhóm, phỏng vấn sâu.

Nghiên cứu cũng cho thấy các rủi ro trên môi trường số không tác động đến mọi nhóm thanh niên theo cùng một cách. Do chịu ảnh hưởng của định kiến giới, phụ nữ và trẻ em gái có nguy cơ cao hơn trước các hình thức quấy rối tình dục trực tuyến, tống tiền tình dục, công kích ngoại hình và bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ.

Đáng chú ý, công nghệ deepfake đang làm gia tăng nguy cơ hình ảnh cá nhân bị chỉnh sửa, ghép vào nội dung nhạy cảm nhằm bôi nhọ danh dự, đe dọa hoặc tống tiền người bị ảnh hưởng.

Bên cạnh các rủi ro về an toàn trên môi trường số, nghiên cứu cũng ghi nhận những tác động đáng chú ý đến sức khỏe của thanh niên. Có 90,7% thanh niên được khảo sát cho biết từng gặp các vấn đề thể chất như mỏi mắt, đau đầu khi sử dụng thiết bị số với cường độ cao. Một số trường hợp cũng ghi nhận tác động đến sức khỏe tinh thần, bao gồm trầm cảm, bỏ học và ý nghĩ tự tử. Những phát hiện này cho thấy an toàn số cần được nhìn nhận như một phần của các nỗ lực bảo vệ và chăm sóc sức khỏe cho thanh niên.

Đáng chú ý, nghiên cứu cũng chỉ ra khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số. So với nữ sinh viên, nam sinh viên có tỷ lệ bật xác thực hai yếu tố cao hơn (71% so với 58%), thường xuyên tùy chỉnh cài đặt quyền riêng tư hơn (62% so với 50%) và tự tin hơn trong việc nhận diện các mối đe dọa như cuộc gọi lừa đảo.

Những phát hiện này cho thấy cần tiếp tục trang bị cho thanh niên, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em gái, kiến thức thiết thực, công cụ và hệ thống hỗ trợ để ứng phó với các rủi ro trên môi trường mạng, bao gồm bạo lực trên cơ sở giới do công nghệ tạo điều kiện.

Xây dựng cẩm nang “An toàn số dành cho thanh niên”

Trên cơ sở những phát hiện này, dự án đã xây dựng các tài liệu thiết thực dành cho thanh niên và các bên liên quan. Bộ công cụ nâng cao nhận thức về kỹ thuật số cho thanh niên gồm bốn hợp phần: nhận thức và kỹ năng sử dụng không gian mạng an toàn; phòng ngừa bắt nạt trực tuyến và bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ; chăm sóc sức khỏe tinh thần cho thanh niên; và tìm hiểu quy định pháp luật, cách thức báo cáo vi phạm trên không gian mạng.

Ông Nguyễn Thiên Tú, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Thanh thiếu nhi Việt Nam, nhấn mạnh, Bộ công cụ “không chỉ là tài liệu hướng dẫn, mà còn là nền tảng quan trọng góp phần xây dựng văn hóa số an toàn, tôn trọng và có trách nhiệm trong thanh niên Việt Nam.”

Nhằm hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và tổ chức đưa các cam kết về an toàn số vào hành động cụ thể, UNDP, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và nền tảng Chongluadao.vn đã phối hợp xây dựng cẩm nang “An toàn số dành cho thanh niên”.

Cẩm nang là tài liệu tham khảo thiết thực, dễ tiếp cận, bổ trợ cho các tài liệu dành cho thanh niên, gồm năm học phần dưới hình thức khóa học trực tuyến mở quy mô lớn (MOOC), bao quát các nội dung: nhận diện rủi ro mạng, bảo vệ dữ liệu, phòng, chống lừa đảo trực tuyến, ứng phó sự cố và xây dựng chiến lược an ninh mạng cho tổ chức.

Cẩm nang sẽ được đăng tải công khai trên trang thông tin điện tử của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, góp phần nâng cao năng lực của các tổ chức trong việc xây dựng môi trường số an toàn hơn cho thanh niên.

“Xây dựng không gian số an toàn cho thanh niên không phải là trách nhiệm của riêng một cơ quan, tổ chức hay doanh nghiệp nào, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội”, ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, chia sẻ.

Liên hợp quốc luôn coi việc thúc đẩy một không gian số an toàn, bình đẳng, tôn trọng và tạo cơ hội cho thanh niên là một trong những ưu tiên hàng đầu. Liên hợp quốc tại Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành cùng các đối tác quốc gia nhằm hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực và nhân rộng các sáng kiến giúp bảo vệ thanh niên trước các rủi ro số.

Hợp tác liên ngành giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức thanh niên, tổ chức xã hội, các đối tác trong lĩnh vực công nghệ và các đối tác quốc tế là yếu tố then chốt để tiến trình chuyển đổi số thực sự lấy thanh niên làm trung tâm, bảo vệ an toàn và sức khỏe của họ, đồng thời mở rộng cơ hội cho mọi người trẻ.