Bảo vệ bản quyền trong kỷ nguyên AI (bài 1)

Việt Nam đang nỗ lực trở thành quốc gia phát triển mạnh về trí tuệ nhân tạo (AI) với nhiều chương trình và chiến lược được triển khai nhằm hoàn thiện thể chế, hạ tầng dữ liệu và năng lực ứng dụng công nghệ.

Robot hình người của VinRobotics tại Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam (AI4VN 2025). (Ảnh: GIANG HUY)
Robot hình người của VinRobotics tại Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam (AI4VN 2025). (Ảnh: GIANG HUY)

Để AI thật sự trở thành động lực nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, hành lang pháp lý cần được thiết kế theo hướng vừa kiểm soát rủi ro, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cần khung quản trị cho AI

Kể từ khi trí tuệ nhân tạo (AI) được đưa vào ứng dụng trong cuộc sống, ranh giới giữa sáng tạo của con người và AI ngày càng mờ nhạt, khiến vấn đề quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ trở thành một thách thức pháp lý mới. Cùng với đó, việc xây dựng cơ chế quản trị rủi ro trong sáng tạo và khai thác sản phẩm do AI tạo ra cũng trở nên cấp thiết, nhằm bảo đảm công nghệ phục vụ đúng mục đích và lợi ích con người.

Dữ liệu huấn luyện AI và bài toán quyền tác giả

Một trong những vấn đề nổi bật cần pháp luật điều chỉnh là việc sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI. Đây là khâu nền tảng giúp hệ thống trí tuệ nhân tạo học hỏi, xử lý thông tin và tạo ra sản phẩm mới, nhưng cũng là nguồn gốc của nhiều tranh cãi khi dữ liệu huấn luyện có thể bao gồm các tác phẩm văn học, âm nhạc, hình ảnh, báo chí hay sản phẩm sáng tạo thuộc quyền sở hữu của cá nhân và tổ chức. Nếu không có quy định rõ ràng, hoạt động này dễ dẫn tới xâm phạm bản quyền, vi phạm quyền lợi của người sáng tạo, đồng thời gây ra những hệ lụy pháp lý và đạo đức.

Từ thực tiễn bảo vệ quyền tác giả, luật sư Nguyễn Thị Thu Hiền, Công ty cổ phần Thương mại và Dịch vụ truyền thông BIHACO cho rằng, hiện nay, nhiều hệ thống AI được huấn luyện bằng cách tự động quét và sao chép dữ liệu trên internet, thu thập hàng triệu tác phẩm mà không xin phép, không trả phí cho tác giả. Một số vụ kiện quốc tế đã xảy ra, khi các doanh nghiệp AI bị cáo buộc sử dụng trái phép dữ liệu của tác giả để huấn luyện mô hình AI. Tại Việt Nam, dù chưa có vụ kiện nào nhưng vi phạm đang diễn ra rộng rãi.

Nhiều start-up đã thu thập nội dung bài báo, blog, sách điện tử, xây dựng chatbot tiếng Việt mà không xin phép, gây ảnh hưởng đến quyền lợi tác giả.

Nhiều start-up đã thu thập nội dung bài báo, blog, sách điện tử, xây dựng chatbot tiếng Việt mà không xin phép, gây ảnh hưởng đến quyền lợi tác giả. Lấy thí dụ phổ biến là chatbot biết tóm tắt, tái tạo nội dung tác phẩm… khiến người dùng không cần mua sách báo làm cho tác giả mất nguồn thu, tác phẩm bị khai thác ngoài tầm kiểm soát. Một bài hát có thể được dùng để huấn luyện AI sáng tác nhạc, từ đó AI tạo nhạc nền miễn phí cạnh tranh với nhạc có bản quyền. Theo luật sư Nguyễn Thị Thu Hiền, Luật Sở hữu trí tuệ hiện chưa tương thích với thách thức của AI trong vấn đề bản quyền AI, nguy cơ tranh chấp rất lớn, cho nên cần có quy định để bảo vệ quyền tác giả, cũng như thúc đẩy công nghệ mới này.

Thạc sĩ Vương Tuyết Linh, Trường đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh cũng cho rằng, sự bùng nổ những tác phẩm phức tạp do AI tạo nên đặt ra thách thức lớn đối với khuôn khổ pháp luật về quyền tác giả. Vì vậy cần cái nhìn sâu sắc và học thuật về vấn đề này để lấp khoảng trống pháp lý, bảo đảm hài hòa giữa công nghệ và pháp luật.

Trong quá trình xây dựng Luật sửa đổi bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ, có ý kiến đề nghị đưa việc khai thác dữ liệu được bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan để đào tạo AI mà không phải xin phép và trường hợp này thuộc giới hạn, ngoại lệ quyền. Cũng có luồng ý kiến cho rằng cần xin phép, và phải trả tiền khi dữ liệu có bản quyền bị dùng để huấn luyện AI. Nhưng nếu triển khai thì sẽ vướng ở chỗ: đơn vị nào phải chi trả phí cho phù hợp, bên phát triển mô hình AI, bên cung cấp ứng dụng hay người sử dụng cuối cùng? Đây là vấn đề nan giải, cần có sự phối hợp, làm rõ trong cơ chế xử lý của cơ quan có thẩm quyền.

AI mở rộng năng lực sáng tạo của con người

Phần quan trọng nhất của vòng đời AI là cách nó được vận hành phục vụ con người như thế nào. Do đó, cần có hành lang pháp lý để định hướng quản trị và phát triển AI có trách nhiệm.

ai.jpg
Ảnh minh họa.

Theo các chuyên gia, rủi ro của hệ thống AI không chỉ từ lỗi kỹ thuật mà còn do cách sử dụng và quản trị thiếu kiểm soát. Một mô hình AI có thể tạo ra sai lệch dữ liệu, định kiến thuật toán, đưa ra quyết định tự động ảnh hưởng đến sức khỏe, việc làm hay quyền riêng tư của con người. Khi được tích hợp vào các lĩnh vực như tài chính, y tế, giáo dục hoặc truyền thông, các rủi ro ấy có thể tăng gấp nhiều lần nếu không được giám sát từ sớm. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế đánh giá, phân loại và kiểm soát rủi ro trong toàn bộ vòng đời AI để bảo đảm an toàn cho xã hội và niềm tin của người dùng.

Thực tế, tốc độ ứng dụng AI tại Việt Nam đang diễn ra rất nhanh, cho thấy nhu cầu cấp thiết phải có định hướng và khuôn khổ quản trị rõ ràng. Năm 2024, khoảng 47.000 doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu ứng dụng AI, tương đương hơn 5 doanh nghiệp mỗi giờ, đưa tổng số doanh nghiệp áp dụng AI lên gần 170.000, chiếm khoảng 18% tổng số doanh nghiệp cả nước. Đồng thời, thị trường chatbot Việt Nam cũng thể hiện tiềm năng, tăng trưởng mạnh. Năm 2024, giá trị thị trường chatbot đạt khoảng 31,2 triệu USD, và được dự báo tăng lên 207,1 triệu USD vào năm 2033 với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) 18,5%. Khi doanh nghiệp mới bước vào AI, họ thường bắt đầu bằng chatbot hoặc các công cụ tương tác thông minh.

Thực tế, tốc độ ứng dụng AI tại Việt Nam đang diễn ra rất nhanh, cho thấy nhu cầu cấp thiết phải có định hướng và khuôn khổ quản trị rõ ràng.

Chính vì thế, theo bà Trần Vũ Hà Minh (Công ty FPT Software), Nhà nước nên sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về triển khai chatbot và các công cụ AI cơ bản sao cho tuân thủ các yêu cầu về minh bạch, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm giải trình. Với các dự án rủi ro cao hoặc trọng điểm, cần có chủ trương và tiêu chuẩn chi tiết để doanh nghiệp yên tâm thực hiện, không lo vướng rào cản pháp lý hay kỹ thuật.

Dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo đã quy định một loạt nghĩa vụ đối với bên cung cấp và triển khai hệ thống AI có rủi ro cao, như duy trì hệ thống quản lý rủi ro trong suốt vòng đời của hệ thống, thực hiện giám sát liên tục và tái đánh giá mức độ rủi ro của hệ thống, có cơ chế kỹ thuật tự động ghi nhật ký hoạt động… Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng yêu cầu nhà cung cấp, triển khai cung cấp nhật ký hoạt động để xác định nguyên nhân, phân định trách nhiệm và làm căn cứ bồi thường thiệt hại.

Theo luật sư Nguyễn Tuấn Linh, Công ty Luật Quốc tế BMVN, cần phân loại rủi ro theo mục đích sử dụng, không nên gắn với công nghệ nền tảng. Việc đánh giá rủi ro nên dựa trên tiêu chí rõ ràng, khách quan và phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế; nếu đưa ra các định nghĩa quá rộng liên quan đến phân loại rủi ro có thể cản trở sự phát triển của các công nghệ AI không có khả năng gây hại.

(Còn nữa)

Có thể bạn quan tâm

Cuộc thi "Hành trình truy vết tội phạm mạng" do Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an tổ chức nhằm nâng cao kỹ năng điều tra số, phân tích dữ liệu và phòng chống tội phạm công nghệ cao trong môi trường số. (Ảnh: A05)

Bài 2: Tự chủ công nghệ và nhiệm vụ bảo vệ trận địa tư tưởng của Đảng trên không gian mạng

Cuộc chiến an ninh mạng thế hệ mới không dừng lại ở việc ngăn chặn các cuộc tấn công kỹ thuật, phòng, chống lừa đảo mà còn bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng của Đảng. Việt Nam cũng phải đối mặt những bài toán nội tại như sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và phụ thuộc vào công nghệ lõi nước ngoài. 

Chương trình thu hút đông đảo đại biểu tham dự. (Ảnh: Ban tổ chức)

Việt Nam tổ chức Tuần lễ phát triển trí tuệ nhân tạo quy mô lớn nhất Đông Nam Á

Chương trình “Tuần lễ phát triển AI” và “Cuộc thi lập trình AI” kéo dài năm ngày (8-12/7/2026) tại Thành phố Hồ Chí Minh kết hợp các hội thảo kỹ thuật, bài toán thực tế từ doanh nghiệp và lộ trình hỗ trợ sau sự kiện, giúp những dự án trí tuệ nhân tạo (AI) tiềm năng tiến gần hơn đến quá trình kiểm chứng và triển khai thực tế.

Lãnh đạo Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động và đoàn công tác cùng giáo viên theo dõi học sinh thực hành tại phòng Tin học được trao tặng. (Ảnh: MH)

"Chương trình Bệ phóng tin học": Gieo công nghệ, gặt niềm tin

Mô hình dân vận khéo “Chương trình Bệ phóng tin học” của Ban Thanh niên Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động đã được Lãnh đạo Bộ Tư lệnh Cảnh sát cơ động công nhận và được Cục Xây dựng Phong trào bảo vệ An ninh Tổ quốc (V05), Bộ Công an thông báo để công an các đơn vị, địa phương tham khảo, vận dụng.

Các khách mời tham dự phiên làm việc giữa Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ với Đại sứ Singapore tại Việt Nam, A*STAR và Tập đoàn Becamex về đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam (VAMRC).

Xây dựng Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam kết nối "bốn nhà"để phát triển sản phẩm công nghệ mới

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm việc với Đại sứ Singapore tại Việt Nam, A*STAR và Tập đoàn Becamex về đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu sản xuất tiên tiến Việt Nam (VAMRC) để kết nối doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến.

Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Siết kỷ luật thực thi, tạo đột phá trong chuyển đổi số

Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp chuyên đề về chuyển đổi số trong hệ thống chính trị không chỉ phản ánh những hạn chế cần khắc phục, quan trọng hơn, đã nhận diện đúng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay: năng lực tổ chức thực hiện và trách nhiệm đến cùng của từng cơ quan, đơn vị, nhất là người đứng đầu.

Đánh giá chất lượng nông sản bằng AI được tích hợp nhiều phương pháp, trong đó có phân tích hóa lý. (Ảnh: MINH HIẾU)

Ứng dụng AI đánh giá chất lượng nông sản

Yêu cầu kiểm soát dư lượng hóa chất và kim loại nặng trong nông sản xuất khẩu ngày càng cao, buộc các cơ sở sản xuất phải áp dụng công nghệ hiện đại để đánh giá chất lượng sản phẩm, trong đó có ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Bí thư Tỉnh ủy Đắk Lắk Lương Nguyễn Minh Triết trao giải Nhất diễn tập cho Đội Gành Đá Đĩa.

Đắk Lắk chủ động xây dựng “lá chắn số” an toàn trên không gian mạng

Cuộc diễn tập thực chiến bảo đảm an ninh mạng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk lần thứ nhất năm 2026 là tiền đề quan trọng để Đắk Lắk tiếp tục xây dựng hệ sinh thái số an toàn, tin cậy, phục vụ hiệu quả mục tiêu phát triển chính quyền số, kinh tế số và xã hội số, hướng đến phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Ban tổ chức trao giải nhất quốc gia tặng 6 thành viên Đội tuyển MOS Việt Nam năm 2026 tại buổi lễ. (Ảnh: BTC cung cấp)

6 bạn trẻ đại diện Việt Nam dự chung kết tin học văn phòng thế giới tại Hoa Kỳ

Chiều 13/7, tại Hà Nội, Trung ương Đoàn, Tổ chức Giáo dục IIG Việt Nam tổ chức Lễ tổng kết và trao giải quốc gia Cuộc thi Vô địch tin học văn phòng thế giới (MOSWC) năm 2026. Ban tổ chức đã tuyên dương 161 cá nhân, tập thể xuất sắc và công bố 6 Đại sứ MOS Việt Nam dự chung kết thế giới tại Hoa Kỳ cuối tháng 7 tới đây.

Các đối tượng lừa đảo thường giả mạo ứng dụng của cơ quan nhà nước và ngân hàng để dụ người dân cài đặt mã độc, chiếm đoạt tài sản.

Lừa đảo núp bóng dịch vụ công trực tuyến

Mạo danh cơ quan công an, ngân hàng, Bảo hiểm xã hội (BHXH) để yêu cầu người dân cài đặt ứng dụng là một trong những thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao đang diễn biến phức tạp. Chỉ sau vài phút làm theo hướng dẫn, nhiều nạn nhân đã bị chiếm quyền điều khiển điện thoại và mất toàn bộ tiền trong tài khoản.

Cán bộ hướng dẫn người dân làm thủ tục hành chính tại Điểm phục vụ hành chính công phường Đống Đa (Thành phố Hà Nội). (Ảnh: THẾ ĐẠI)

Phát huy nguồn lực dữ liệu trong đổi mới mô hình tăng trưởng

Sự bùng nổ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng liên quan đã khiến dữ liệu trở thành một nguồn lực chiến lược. Khi nước ta chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dữ liệu giữ vai trò trung tâm, kết nối công nghệ, tri thức và quản trị.

Đội thi Trung tâm 186 tham gia cuộc thi Chiến binh mạng đa quốc gia tại Thái Lan.

Khi tri thức trở thành sức mạnh chiến đấu

Tại Bộ Tư lệnh Tác chiến không gian mạng, những đề tài nghiên cứu không nằm yên trên giá sách. Chúng được đưa thẳng vào huấn luyện, vào thực chiến và đang dần trở thành một thứ vũ khí thật sự, mở ra một hướng phát triển mới trong xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Sản xuất AI Camera của MK Vision tại Khu công nghiệp Thăng Long Vĩnh Phúc, Bình Xuyên, tỉnh Phú Thọ.

Khơi thông nguồn lực thúc đẩy công nghệ chiến lược

Nghị quyết số 57-NQ/TW đang tạo động lực thúc đẩy phát triển các công nghệ chiến lược, với nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), robot, thiết bị bay không người lái (UAV) hay công nghệ sinh học đã sẵn sàng bước vào giai đoạn ứng dụng. Song để tạo đột phá, Việt Nam vẫn cần khơi thông các nút thắt về thể chế...

Nhân viên Công ty cổ phần Truyền thông Luật Việt Nam sử dụng nền tảng ứng dụng AI hỗ trợ tra cứu, phân tích và rà soát pháp lý.

AI hỗ trợ rà soát pháp lý

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong rà soát pháp lý đang trở thành xu hướng tại nhiều cơ quan, doanh nghiệp. Không chỉ giúp rút ngắn thời gian tra cứu, đối chiếu, công nghệ này còn hỗ trợ phát hiện sớm những nội dung mâu thuẫn, chồng chéo, nâng cao chất lượng văn bản và hiệu quả tuân thủ pháp luật.

Sử dụng drone phun thuốc bảo vệ thực vật cho lúa tại Công ty cổ phần thiết bị bay AgriDrone Việt Nam. (Ảnh AgriDrone Việt Nam)

Tối ưu hóa hiệu quả thiết bị không người lái trong nông nghiệp

Việc ứng dụng thiết bị không người lái (drone/UAV) trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam đang có bước phát triển nhanh, từng bước chuyển từ thí điểm sang ứng dụng thực tiễn trên diện rộng. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng một giải pháp đồng bộ giữa sản phẩm, thiết bị và quy trình sử dụng nhằm tối ưu hóa hiệu quả của drone.

Hệ thống phòng thí nghiệm hiện đại của Trường đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) phục vụ đào tạo và nghiên cứu công nghệ bán dẫn. (Ảnh VNU)

Khoa học cơ bản và năng lực tự chủ quốc gia

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, khoa học cơ bản ngày càng trở thành nền tảng của công nghệ lõi và năng lực tự chủ quốc gia. Tuy nhiên, để tri thức khoa học thật sự chuyển hóa thành sức cạnh tranh, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu có chiều sâu...