Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh Trần Anh Minh chia sẻ: Hơn ba thế kỷ qua, kể từ khi cha ông đặt chân lên mảnh đất Tây Ninh để khai hoang mở cõi, đã để lại một di sản văn hóa phong phú, đa dạng mà di tích lịch sử-văn hóa Đình Tân Chánh là một minh chứng sống động. Đây là nơi ghi dấu những chặng đường lịch sử, hội tụ những giá trị lao động, trí tuệ sáng tạo và lòng yêu nước.
Cần Đước xưa là vùng đất giàu bản sắc văn hóa truyền thống, được lưu dân người Việt khai phá sớm trong công cuộc mở cõi về phương nam. Trong dòng nam tiến hào hùng, các thế hệ tiền nhân với kinh nghiệm và nền tảng văn hóa địa phương đã biến rừng rậm hoang vu thành ruộng đồng, xóm làng; đồng thời, xây dựng các thiết chế làng xã truyền thống như đình, chùa, miếu để đáp ứng nhu cầu tinh thần của cư dân.
Do vị trí địa lý thuận lợi gần cửa sông, ven biển, nơi đây sớm hình thành đời sống văn hóa phong phú, phản ánh xã hội có tổ chức với những nhu cầu thẩm mỹ và đạo đức từ hàng trăm năm trước. Đặc trưng là lễ hội dân gian gắn với thiết chế văn hóa làng xã, tôn thờ thần bảo hộ cộng đồng và các bậc tiền nhân, người có công đức với quê hương, đất nước.
Đình Tân Chánh là ngôi đình làng thờ Thần Hoàng Bổn Cảnh của làng Tân Chánh (trước là làng Nhơn Hòa), ra đời vào cuối thế kỷ 17 khi lưu dân người Việt từ vùng Ngũ Quảng đến khai phá, định cư, xây chợ và dựng đình miếu. Đình là nơi bảo lưu các giá trị truyền thống và đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng dân cư.
Trong dòng người nam tiến, có dòng họ của ông Nguyễn Khắc Tuấn (còn có tên gọi là Nguyễn Phúc Xuân, Nguyễn Hầu Xuân), sinh năm Đinh Hợi (1767) thời Kiến Hưng nhà Lê. Năm Cảnh Hưng thứ 51 (1791), ông đầu quân theo Nguyễn Ánh, được phong chức Cai đội. Sau khi Nguyễn Ánh lập ra Triều Nguyễn, ông trông coi việc quân ở Bắc Thành, đến thời vua Minh Mạng giữ chức Khâm sai, Chưởng cơ thống quản trung quân, được tước Xuân Quang Hầu.
Ông mất ngày mồng 7 tháng hai năm Quý Mùi, Minh Mạng thứ 4 (1823). Nhà vua hết sức thương tiếc, truy tặng chức Thống chế và ban nhiều đạo sắc phong. Năm 1824, vua cho xây lăng mộ theo quy cách đối với trọng thần.
Lăng mộ ông Nguyễn Khắc Tuấn là một trong những công trình kiến trúc điển hình của nghệ thuật lăng mộ thời Nguyễn còn lại ở Tây Ninh và miền nam, với tư liệu gốc như bia đá, sắc phong và hàng trăm văn bản cổ, phản ánh lịch sử khai mở và kinh tế-xã hội của vùng đất này trong cuộc nam tiến.
Từ những giá trị lịch sử-văn hóa này, năm 2012, Đình Tân Chánh và lăng mộ Nguyễn Khắc Tuấn được công nhận là di tích lịch sử-văn hóa cấp tỉnh. Địa phương đang lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia. Riêng Lễ hội Kỳ Yên Đình Tân Chánh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2025.
Theo đó, lễ hội diễn ra vào ngày mồng 5 và mồng 6 tháng hai (âm lịch) hằng năm, là dịp để cộng đồng tri ân các bậc tiền bối khai khẩn, hậu hiền khai cơ và cầu quốc thái dân an.
Ông Trần Anh Minh nhấn mạnh: “Lễ hội Kỳ Yên Đình Tân Chánh hằng năm là sự kiện văn hóa quan trọng, thể hiện trách nhiệm và vinh dự của cộng đồng trước lịch sử và các thế hệ đi trước. Đảng bộ, chính quyền xã Cần Đước và Ban hội hương Đình Tân Chánh đã luôn bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di sản, kể cả trong thời chiến, để di sản vật thể và phi vật thể được ghi nhận xứng đáng”.
Trong giai đoạn mới, Tây Ninh là vùng kinh tế năng động, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản phi vật thể đặt ra thách thức lớn, nhất là trước những tác động phi truyền thống trong quá trình hội nhập.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh đề nghị, cấp ủy, chính quyền xã Cần Đước, các tổ chức, cá nhân cần phối hợp xây dựng chương trình hành động cụ thể để quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Kỳ Yên Đình Tân Chánh gắn với tuyên truyền, quảng bá, huy động nguồn lực xã hội hóa, chuyển đổi số di sản để phát triển di tích thành điểm đến văn hóa-du lịch, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế-xã hội bền vững.
Đình Tân Chánh, lăng mộ Nguyễn Khắc Tuấn cùng Lễ hội Kỳ Yên không chỉ là minh chứng cho lịch sử khai mở, sự cống hiến của các thế hệ tiền nhân mà còn là tài sản tinh thần quý giá, góp phần xây dựng văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc và phát triển kinh tế-xã hội bền vững cho Tây Ninh trong giai đoạn mới.
