Bảo tồn bền vững di sản văn hóa phi vật thể

Nhờ cơ chế, chính sách cụ thể, nỗ lực của cộng đồng và nghệ nhân dân gian, công tác bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể ở Thái Nguyên ngày càng đi vào chiều sâu, hiệu quả. Nhiều di sản tưởng như rơi vào quên lãng được bảo tồn bền vững.

Thứ Sáu, ngày 03/10/2025 - 23:35

Thái Nguyên nỗ lực bảo tồn phong cách kiến trúc dân gian nhà sàn truyền thống tại các xóm, bản người Tày, Nùng. (Trong ảnh: Một góc bản nhà sàn Quốc Tuấn, xã Văn Lăng)

Tại các xã phía bắc của Thái Nguyên, từ lâu, chữ Nôm Dao của đồng bào dân tộc Dao đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Chữ Nôm Dao giữ vị trí đặc biệt trong đời sống của đồng bào khi vừa là công cụ giao tiếp, vừa là phương tiện lưu giữ tri thức của dân tộc. Tuy nhiên, nhiều năm liền, số người biết chữ ngày càng ít đi, số người trẻ không mặn mà học.

Với sự nhiệt tình, nặng lòng với chữ viết dân tộc, tại thôn Bản Cuôn, xã Chợ Đồn, đầu năm 2025, thầy Hoàng Thông Chư (65 tuổi), quyết định chuyển mảnh vườn trước nhà của gia đình thành nơi dựng lớp dạy chữ Nôm Dao. Thầy Chư cho biết: “Là người dân tộc Dao thì phải biết tiếng và biết chữ của người Dao. Tôi đã theo học chữ từ bé, hiểu và yêu chữ Nôm Dao và tôi muốn lớp trẻ cũng say mê học chữ như mình thuở thanh niên”. Từ tháng 4/2025, lớp dạy của thầy Chư bắt đầu “khai giảng” với hơn 20 học viên đến từ nhiều xã khác nhau. Lớp chia làm hai ca học sáng, tối. Ban ngày, thầy Chư dạy chữ cho 10 học viên là các bạn nhỏ từ 10 đến 12 tuổi. Buổi tối thầy dạy cho 12 học viên trung tuổi. Cứ thế, lớp già, lớp trẻ cặm cụi, say sưa đưa từng nét chữ thành hình.

Điều đáng mừng, giờ đây, một bộ phận người trẻ đã bắt đầu quan tâm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình, nhất là các di sản văn hóa phi vật thể. Tại thôn Khâu Đấng, xã Bằng Thành, đồng bào dân tộc Sán Chỉ sở hữu truyền thống chế tác mặt nạ Ka Đong dùng trong những nghi lễ của dân tộc. Đồng bào quan niệm, trong quá trình di cư, nhiều “ma quỷ” làm hại người cho nên đồng bào chế tác ra chiếc mặt nạ có hình thù kỳ dị, dữ tợn với tên Ka Đong để khiến ma quỷ không dám quấy rầy. Mặt nạ này cùng với nghi lễ múa mặt nạ được sử dụng trong các lễ quan trọng như cấp sắc, cầu mùa…

Tại xã Phúc Lộc, nhờ sự vào cuộc của chính quyền và người dân, nhiều lễ hội đặc sắc đã được bảo tồn, như: Lễ hội “Trên mây” của đồng bào dân tộc H’Mông tại thôn Phiêng Chì; “Cầu mùa” của người Dao ở thôn Nà Còi… Đặc biệt, mô hình bảo tồn trang phục đồng bào Dao Tiền được Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ xã triển khai đã đạt nhiều kết quả, tạo sức lan tỏa. Trong xã còn có ba câu lạc bộ hát then, trong đó Câu lạc bộ “Mây núi Nàng tiên” tập hợp được 65 thành viên gồm nhiều học sinh bậc tiểu học, trung học cơ sở tham gia tập luyện, biểu diễn.

Sự vào cuộc của các cấp chính quyền tạo động lực cho việc bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể, nhất là ở các xã vùng sâu, vùng xa. Nghệ nhân Ưu tú Nông Văn Hồ, xã Xuân Dương cho biết: “Hát Sli của người Nùng trình diễn chủ yếu trong chợ tình Xuân Dương đã được công nhận di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Được sự hỗ trợ, động viên của chính quyền, những nghệ nhân, người cao tuổi như chúng tôi phấn khởi, có thêm động lực tích cực truyền dạy cho lớp trẻ để bảo tồn văn hóa đặc sắc của dân tộc”.

Sau hợp nhất, tỉnh Thái Nguyên mới không chỉ mở rộng không gian địa lý mà còn trở thành nơi hội tụ văn hóa của gần 50 dân tộc. Tỉnh hiện có nhiều di sản văn hóa phi vật thể nằm trong danh mục cấp quốc gia, như: Chữ Nôm Dao, nghệ thuật thêu của người Dao, hát ví của người Tày, múa Tắc Xình, lễ hội cầu mùa của người Sán Chay, lễ hội lồng tồng của người Tày… Trước thực tế nhiều thôn, bản đứng trước nguy cơ “bê-tông hóa”, mất đi bản sắc, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thái Nguyên đã đầu tư kinh phí, triển khai bảo tồn ba làng truyền thống tiêu biểu, gồm: Làng người Nùng ở xóm Tân Đô (xã Văn Lăng); làng người Sán Chỉ ở xóm Đồng Kệu (xã Phú Đình); làng người Tày ở xóm Bản Đông (xã Hợp Thành). Việc giữ bản sắc truyền thống của các xóm, bản được xác định như gìn giữ “cái nôi” của các di sản văn hóa phi vật thể.

Giám đốc Trung tâm Văn hóa tỉnh Thái Nguyên Lâm Ngọc Du cho biết, xác định bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, trung tâm đã chủ trì, phối hợp các địa phương thực hiện bảo tồn nhiều di sản văn hóa phi vật thể, xây dựng các câu lạc bộ bảo tồn, trình diễn dân ca, dân vũ ở các thôn, bản, trường học. Đồng thời tiếp tục tham mưu Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đẩy mạnh triển khai hoạt động bảo tồn ở tất cả các xã, phường gắn với phát triển du lịch, nhất là các xã vùng cao.

Từ năm 2025, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, phường Phan Đình Phùng áp dụng công nghệ số giúp nâng cao hoạt động trải nghiệm cho khách tham quan. Sử dụng phần mềm quản lý hiện vật, âm thanh kỹ thuật số hỗ trợ các tổ hợp trưng bày; số hóa, mã hóa nhiều hạng mục; ứng dụng công nghệ thực tế ảo, thuyết minh tự động…

Tỉnh Thái Nguyên cũng nỗ lực triển khai nhiều dự án bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, gồm: Đầu tư phục dựng lễ hội cầu mùa của dân tộc Dao Lô Gang, lễ hội Gầu Tào của dân tộc H’Mông, hát ru của người Nùng Phàn Slình, đám cưới của dân tộc Sán Chay, chợ tình Xuân Dương… Qua đó, nhiều làn điệu dân ca đã “sống lại”, như: Phường Rối cạn Ru Nghệ, Rối cạn Thẩm Rộc, Lượn cọi, Hát Sli, múa Tắc Xình… với sự tham gia của nhiều nghệ nhân dân gian, hàng trăm câu lạc bộ văn hóa dân gian ở các xóm, bản.

Tại Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, một trong những nhiệm vụ được tỉnh Thái Nguyên xác định là phát triển sản phẩm du lịch gắn với con người, văn hóa, bản sắc dân tộc. Từ năm 2025 đến 2030 sẽ triển khai phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, nhất là ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Tỉnh đặt mục tiêu xây dựng mỗi xã, phường có ít nhất một câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao và duy trì hoạt động hiệu quả từ năm 2026.

Bài và ảnh: TUẤN SƠN

bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể di sản văn hóa Thái Nguyên nghệ thuật dân gian Thái Nguyên bảo tồn lễ hội truyền thống nghệ nhân dân gian Thái Nguyên phát huy giá trị văn hóa dân tộc câu lạc bộ văn hóa cộng đồng