Bài 3: Chuyển mạnh từ xử lý sang phòng ngừa

Lấp đầy các khoảng trống pháp lý

Chủ trương chuyển mạnh sang phòng ngừa từ gốc - với trọng tâm là hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật về quản lý đầu tư công, tài sản công, đất đai, tài nguyên và ngân sách - nhằm triệt tiêu mọi kẽ hở gây thất thoát, lãng phí vốn đã là một thực trạng nhức nhối trong đời sống.

Theo Bộ Tài chính, từ ngày 1/6/2025 đến tháng 5/2026, Bộ đã trình cấp có thẩm quyền ban hành, hoặc ban hành theo thẩm quyền 110 văn bản quy phạm pháp luật đối với các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ, cơ bản bảo đảm phù hợp các chủ trương của Đảng và Luật Tổ chức chính quyền địa phương; trong đó, sửa đổi, bổ sung một số điểm mới trong quy định pháp luật về quản lý ngân sách nhà nước, đầu tư công, cơ chế tự chủ tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập, đấu thầu và quản lý, sử dụng tài sản công từ thời điểm 1/7/2025 đến nay.

Đối với pháp luật về đầu tư công, đã kịp thời sửa đổi, bổ sung một số điểm mới để phù hợp việc tinh gọn bộ máy, thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cụ thể hóa các Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 và Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị; đồng bộ một số pháp luật có liên quan, cũng như tiếp tục đẩy mạnh thực hiện và giải ngân kế hoạch vốn đầu tư công phục vụ mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số.

Trong hoạt động đấu thầu, Luật Đấu thầu đã bổ sung, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát, bảo đảm phù hợp chủ trương chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”; quy định cụ thể về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giám sát, bảo đảm đúng mục đích, nội dung, đối tượng cần giám sát. Theo đó, người có thẩm quyền và cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm giám sát thường xuyên, liên tục quá trình lựa chọn nhà thầu cùng với sự hỗ trợ thông tin cập nhật gửi đến từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.

Về hoàn thiện thể chế pháp luật trong lĩnh vực đất đai, với việc ban hành Nghị quyết số 254/2025/QH15 và Nghị quyết số 29/2026/QH16, Quốc hội đã thể hiện tư duy mang tính đột phá, nhằm giải quyết kịp thời các sai phạm về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, đưa tài sản “đóng băng” nhiều năm trở lại nền kinh tế.

Từ thực tế xử lý các vấn đề nóng về đất đai trên địa bàn xã, đồng chí Phùng Công Thế, Trưởng phòng Kinh tế xã Quang Minh (Hà Nội) cho rằng, hai nghị quyết này được xem như có vai trò là “cầu nối” để lấp đầy khoảng trống pháp lý giữa luật cũ và luật mới; góp phần tháo gỡ mâu thuẫn mang tính lịch sử, tạo thể chế đồng bộ để Luật Đất đai 2024 vận hành thông suốt, và giúp hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền gắn liền với kiểm soát quyền lực.

Theo Ban Chỉ đạo, trong 6 tháng đầu năm, Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã ban hành hơn 30 nghị quyết, chỉ thị, quy định, kết luận về xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, phát triển kinh tế-xã hội và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Quốc hội, Chính phủ đã chỉ đạo rà soát, sửa đổi, bổ sung, ban hành gần 300 văn bản quy phạm pháp luật để kịp thời thể chế hóa các chủ trương mới của Đảng, khắc phục những sơ hở, bất cập, tháo gỡ điểm nghẽn và tăng cường phân cấp, phân quyền, gắn với kiểm soát quyền lực, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Những con số phản ánh nỗ lực “xây” đi đôi với “chống”, chống tham nhũng, lãng phí để làm sạch bộ máy; xây dựng, hoàn thiện thể chế để mở đường cho phát triển. Đây chính là nền tảng cốt lõi của Nhà nước kiến tạo.

Tăng cường giám sát địa bàn

Những tổn hại từ thất thoát và “đóng băng” các nguồn lực xã hội do lãng phí gây ra đôi khi gây hậu quả nghiêm trọng hơn cả nạn tham nhũng. Trong cuộc chiến cam go này, giám sát địa bàn chính là tuyến phòng thủ đầu tiên giúp ngăn chặn lãng phí từ sớm, từ xa.

Công tác kiểm tra, giám sát phải đi trước một bước, chủ động bám sát địa bàn ngay từ giai đoạn hoạch định chính sách và khởi đầu dự án nhằm nhận diện sớm các dấu hiệu sai phạm, dự báo chính xác các nguy cơ gây lãng phí tài sản công. Việc thiết lập một cơ chế kiểm soát thường xuyên, liên tục sẽ giúp xóa bỏ những “khoảng trống”, “vùng tối” trong quản lý, bảo đảm các nguồn lực về đất đai, ngân sách, thời gian và nhân lực được khơi thông một cách tối đa. Đây không chỉ là giải pháp căn cơ để bảo vệ nguồn tài nguyên quốc gia, mà còn là đòn bẩy kiến tạo phát triển.

Theo đồng chí Nguyễn Văn Oanh, Ủy viên Ủy ban Kiểm tra Trung ương, công tác giám sát thường xuyên nhằm chỉ rõ ưu điểm, kết quả đạt được, đồng thời phát hiện sớm các tồn tại, hạn chế để cảnh báo, ngăn chặn sai phạm từ sớm, từ xa; kịp thời chấn chỉnh và nâng cao năng lực lãnh đạo, hiệu lực tổ chức thực hiện các chủ trương, nghị quyết của cấp ủy các cấp.

Để tối ưu hóa phương thức bám nắm địa bàn, theo đồng chí, công tác giám sát cần kết hợp đồng bộ hai hình thức, giám sát trực tiếp qua tham dự các kỳ họp của cấp ủy, ban thường vụ cấp ủy; dự các phiên kiểm điểm tự phê bình và phê bình; làm việc trực tiếp với các tổ chức đảng, đơn vị liên quan; đồng thời chủ động tiếp xúc, lắng nghe phản ánh, kiến nghị của cán bộ, đảng viên và nhân dân.

Bên cạnh đó, tận dụng ưu thế của môi trường số, qua khai thác hiệu quả các hệ thống dữ liệu như phần mềm theo dõi tình hình thực hiện nghị quyết, chỉ thị của Trung ương; các cơ sở dữ liệu chuyên ngành được quyền kết nối (nội chính, thanh tra, kiểm toán, thuế, công an, ngân hàng, đất đai). Việc đối chiếu, phân tích nguồn dữ liệu liên thông này sẽ giúp kịp thời nhận diện các dấu hiệu bất thường, phát hiện sai lệch trong báo cáo tiến độ, từ đó đưa ra cảnh báo sớm và chính xác.

Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân đang nỗ lực thực hiện các quyết sách chiến lược mang tính bước ngoặt, việc tiến hành đồng bộ các giải pháp phòng, chống lãng phí gắn với xây dựng văn hóa thực hành tiết kiệm chính là “bộ khung” định hình chất lượng phát triển của quốc gia. Một thể chế quản lý chặt chẽ sẽ tạo ra cơ chế “không thể lãng phí”, một chế tài nghiêm minh sẽ hình thành tâm lý “không dám lãng phí”, và một nền tảng văn hóa lành mạnh sẽ dẫn dắt người dân đến ý thức “không muốn lãng phí”. Sự cộng hưởng từ gốc rễ giúp tối ưu hóa mọi nguồn lực công và bồi đắp niềm tin chiến lược, tạo ra động lực tinh thần to lớn để thực hiện thắng lợi các mục tiêu 100 năm.

Tại Phiên họp thứ 30 Ban Chỉ đạo mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh thông điệp: Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực phải được đặt trong yêu cầu cao hơn, toàn diện hơn; phải là cấu phần quan trọng của quản trị quốc gia liêm chính, kỷ cương, hiệu quả và phát triển. Chống tham nhũng là để làm sạch quyền lực; chống tiêu cực và để giữ vững chuẩn mực công vụ; chống lãng phí và để bảo vệ thời gian, tài sản, cơ hội và nguồn lực phát triển của đất nước. Làm tốt công tác này là góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; củng cố niềm tin của Nhân dân; tạo môi trường ổn định, minh bạch, lành mạnh để phát triển nhanh, bền vững.