Những ngày dãi nắng, dầm mưa
Sáng 10/9, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Huống Thượng, phường Linh Sơn, những người làm nhiệm vụ cẩn thận kiểm tra lại từng phần việc trước khi bắt đầu khai quật 13 phần mộ cuối cùng trong số các phần mộ khai quật theo kế hoạch.
Không khí tại nghĩa trang yên tĩnh. Trên những hàng bia mộ, có những cái tên đã được khắc rõ, nhưng cũng có những tấm bia chỉ ghi: “Liệt sĩ chưa xác định thông tin”. Với người đi qua, đó chỉ là một dòng chữ nhưng với những gia đình đang tìm kiếm người thân, đó có thể là nỗi chờ đợi kéo dài cả cuộc đời.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Nhiều người lính đã trở về, nhiều gia đình đã có thêm những thế hệ con cháu. Nhưng vẫn còn những người mẹ, người vợ, người em, người con chưa biết người thân của mình đang nằm ở đâu.
Trong số những gia đình mong chờ thông tin ấy có gia đình bà Đào Thị Hưởng, ở xóm Nam Hưng, xã Tân Cương. Gia đình bà có hai người thân hy sinh vì Tổ quốc. Liệt sĩ Phạm Văn Dương, sinh năm 1931, hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Liệt sĩ Đào Quyết Chiến, sinh năm 1952, hy sinh năm 1972 trong kháng chiến chống Mỹ.
Hàng chục năm qua, những giấy báo tử vẫn được gia đình lưu giữ còn nơi an nghỉ của các anh thì chưa thể xác định. “Gia đình rất muốn tìm nhưng không biết tìm ở đâu”, bà Hưởng bùi ngùi chia sẻ.
Câu nói ngắn gọn ấy phần nào cho thấy nỗi khắc khoải của những gia đình có người thân hy sinh nhưng chưa xác định được danh tính, nơi an nghỉ. Vì thế, mỗi lần có thêm một thông tin, một hồ sơ được rà soát, một mẫu ADN được thu thập, với họ đều là một tia hy vọng.
Tại Thái Nguyên, thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin”, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã tổ chức khảo sát 82/82 nghĩa trang liệt sĩ, với hơn 5.100 phần mộ. Qua rà soát, 941 phần mộ tại 49 nghĩa trang được xác định cần lấy mẫu phục vụ giám định ADN.
Ngày 16/6, tại xã Yên Trạch, những mẫu đầu tiên của chiến dịch 500 ngày đêm tại Thái Nguyên được thu thập. Hai nghĩa trang với 129 phần mộ chưa xác định thông tin được lựa chọn triển khai trước.
Từ đó, công việc được nối tiếp ở 49 nghĩa trang. Cán bộ, chiến sĩ Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên cùng các lực lượng chức năng đến từng nghĩa trang, đối chiếu hồ sơ quản lý, xác định vị trí phần mộ, đánh số, chụp ảnh hiện trạng trước khi khai quật.
Mỗi phần mộ được mở ra trong sự cẩn trọng. Đất được bóc tỉ mỉ từng lớp. Các di vật, dấu hiệu nhận biết và hài cốt được kiểm tra, xử lý theo đúng quy trình. Cán bộ chuyên môn lựa chọn mẫu sinh phẩm còn khả năng lưu giữ đặc điểm di truyền để bảo quản, phục vụ giám định.
Sau khi hoàn tất lấy mẫu, hài cốt liệt sĩ được vệ sinh, sắp xếp lại đúng vị trí, thứ tự. Mặt bằng được hoàn nguyên. Công việc cứ thế tiếp diễn, ngày này qua ngày khác, không quản ngại nắng mưa.
Trong quá trình thực hiện, các lực lượng vừa làm, vừa rút kinh nghiệm, thống nhất cách làm để bảo đảm chính xác, khoa học nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm, thành kính đối với người đã khuất.
Có những ngày thời tiết không thuận lợi, có những phần mộ phải mất nhiều thời gian để đối chiếu hồ sơ, xác định vị trí. Nhưng công việc vẫn được thực hiện theo kế hoạch. Không ai nói về vất vả, họ chỉ tập trung làm thật kỹ từng phần việc.
Hành trình trả lại tên
Đến ngày 10/9, 13 phần mộ cuối cùng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Huống Thượng được lấy mẫu. 941 phần mộ tại 49 nghĩa trang đã hoàn thành lấy mẫu. 468 mẫu ADN được thu thập, bảo quản, chuyển đến cơ quan chuyên môn để thực hiện các bước xét nghiệm, đối chiếu.
87 ngày đêm, một chặng đường được hoàn thành sớm hơn 1 tháng so kế hoạch Quân khu 1 giao Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh. Nhưng với những người trực tiếp thực hiện, hoàn thành việc lấy mẫu không có nghĩa là hành trình đã kết thúc. Đó mới là một bước khởi đầu quan trọng để mở ra cơ hội xác định danh tính cho những người đã nằm lại sau chiến tranh.
Đại tá Trần Viết Năng, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên khẳng định, kết quả đạt được có sự đồng thuận của nhân dân, sự vào cuộc trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền địa phương và các ngành, lực lượng. Trong đó, cán bộ, chiến sĩ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ luôn xác định đây là công việc có ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
468 mẫu ADN được thu thập cũng đồng nghĩa với 468 niềm hy vọng. Có thể sẽ có những gia đình sớm nhận được tin vui. Cũng có thể còn những trường hợp phải tiếp tục chờ đợi. Nhưng điều chắc chắn là, từ những mẫu sinh phẩm được thu thập hôm nay, khoảng cách giữa một người liệt sĩ vô danh và một cái tên cụ thể đã được rút ngắn thêm một bước.
Chiến tranh đã đi qua. Những người lính hy sinh năm nào không thể tự mình trở về. Nhưng bằng khoa học, bằng sự tận tâm của những người hôm nay và bằng nghĩa tình đồng đội, hành trình đưa các anh trở về với tên tuổi, quê hương, gia đình vẫn đang được tiếp nối.
Trong 87 ngày đêm ấy, những người lính không đi tìm chiến công. Họ đi tìm đồng đội. Và ở mỗi nghĩa trang họ đi qua, phía sau những lớp đất được mở lên, phía sau mỗi mẫu ADN được thu thập, là một mong ước giản dị mà thiêng liêng: một ngày nào đó, những người đã hy sinh sẽ được gọi đúng tên mình.
