Tiến sĩ, Bác sĩ (TS,BS) Nguyễn Thị Thanh Bình, Cố vấn chuyên môn Hệ thống Y tế Nhi đồng 315 khu vực miền trung có những giải đáp nhiều thắc mắc quanh vấn đề này.
Bác sĩ có thể cho biết nguyên nhân tại sao trẻ em lại bị tim mạch, tăng huyết áp, tiểu đường?
TS, BS Nguyễn Thị Thanh Bình: Nguyên nhân của các bệnh lý về tim mạch, huyết áp, tiểu đường ngày càng tăng ở trẻ em thường xuất phát từ lối sống ít vận động, ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn có nhiều năng lượng, đồ uống nhiều đường và tăng thời gian sử dụng các thiết bị điện tử.
WHO nhận định béo phì là hậu quả của mất cân bằng giữa năng lượng ăn vào và tiêu hao, thường liên quan chế độ ăn nhiều đường, nhiều chất béo và ít vận động.
Theo đó, các bệnh tim mạch và chuyển hóa có thể bắt đầu từ rất sớm từ khi trẻ thừa cân hoặc béo phì. Mỡ nội tạng làm tăng nhanh tình trạng viêm mạn tính, xơ vữa mạch máu gây tăng huyết áp và cũng làm tăng đề kháng insulin dẫn đến đái tháo đường. Tại Việt Nam, gần 1/5 trẻ em bị thừa cân hoặc béo phì làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch khi trưởng thành.
Khi bị tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, trẻ em phải điều trị lâu dài không?
TS, BS Nguyễn Thị Thanh Bình: Khi bị các bệnh như tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, trẻ cũng cần điều trị và theo dõi lâu dài để tránh biến chứng tim, mạch, thận và mắt. Điều trị bao gồm dùng thuốc và điều chỉnh lối sống như chế độ ăn cân đối, hạn chế đồ ngọt và thức ăn nhanh; Vận động ít nhất 60 phút mỗi ngày; Kiểm soát cân nặng; Khám định kỳ để đo huyết áp, xét nghiệm đường máu và kiểm tra mỡ máu; Trường hợp trẻ đã được chẩn đoán xác định các bệnh lý như béo phì, tăng huyết áp, tăng mỡ máu hay đái tháo đường thì cần tuân thủ điều trị và lịch tái khám của bác sĩ.
Nếu không được can thiệp, Việt Nam có thể có gần 2 triệu trẻ béo phì vào năm 2030, kéo theo nguy cơ bệnh tim mạch và đái tháo đường sớm. Do vậy, sàng lọc và kiểm soát sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng khi trưởng thành.
Chế độ ăn uống đã tác động như thế nào đến việc trẻ mắc các bệnh tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường?
TS, BS Nguyễn Thị Thanh Bình: Chế độ ăn uống không lành mạnh là yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn đến thừa cân, béo phì. Một nghiên cứu trên 2.678 học sinh từ 31 trường trung học cơ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện năm 2004 cho thấy yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ thừa cân/béo phì là do việc thường xuyên uống nước ngọt, trong khi các yếu tố làm giảm nguy cơ thừa cân/béo phì là ăn trái cây hoặc rau quả và hoạt động thể chất phù hợp.
Môi trường thực phẩm hiện nay khiến trẻ dễ tiếp cận các thực phẩm như nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo; Thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn; Khẩu phần dư năng lượng nhưng thiếu vi chất…
UNICEF cho biết, việc tiếp thị thực phẩm không lành mạnh một cách rầm rộ, nhãn mác gây hiểu nhầm và sự tràn lan của các loại thực phẩm chế biến sẵn không tốt cho sức khỏe đang làm cho tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ ngày càng tăng. Gần 8/10 thanh thiếu niên ở Đông Nam Á ăn các đồ ăn vặt hoặc thịt chế biến sẵn và 2/3 trẻ uống đồ uống có đường.
Ngoài ra, thiếu hoạt động thể chất cũng là một trong các yếu tố nguy cơ cao dẫn đến thừa cân và béo phì ở trẻ em và thanh thiếu niên. Trẻ em dành hơn 2 giờ mỗi ngày xem truyền hình có nguy cơ béo phì cao gấp 2,32 lần so với những trẻ dành ít hơn 1 giờ mỗi ngày. WHO khuyến cáo trẻ từ 5-17 tuổi nên tập thể dục cường độ vừa phải đến mạnh trung bình 60 phút mỗi ngày.
Đối với trẻ có nguy cơ cao mắc các bệnh tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, có thể phòng tránh được không?
TS, BS Nguyễn Thị Thanh Bình: Phụ huynh nên cho trẻ khám sàng lọc khi trẻ có ít nhất một trong các dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ mắc những bệnh chuyển hóa bao gồm: Thừa cân hoặc béo phì; Ít vận động; Chế độ ăn nhiều đồ ngọt và thức ăn nhanh; Ngủ ít, dùng các thiết bị điện tử nhiều; Gia đình có người mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường và rối loạn mỡ máu.
Hoặc muộn hơn khi trẻ đã có các triệu chứng của bệnh như: huyết áp đo được cao hơn bình thường theo tuổi, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, nhịp tim nhanh; dấu gai đen ở cổ, ăn nhiều-uống nhiều-tiểu nhiều-sụt cân, nhiễm trùng tái diễn; xuất hiện u vàng trên da, gan nhiễm mỡ trên siêu âm bụng…
Theo WHO, béo phì và các bệnh liên quan có thể phòng ngừa và kiểm soát dưới sự phối hợp của cá nhân, gia đình, cán bộ y tế và chính sách xã hội.
Can thiệp ở mức cá nhân và gia đình có thể kiểm soát tăng cân trong thai kỳ; Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu; Duy trì bú mẹ ít nhất đến 24 tháng; Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh; Hạn chế đồ uống có đường, chất béo ; Tăng rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, hạt; Tăng hoạt động thể lực; Giảm thời gian sử dụng màn hình; Ngủ đủ giấc; Tránh thuốc lá và rượu.
Vai trò của nhân viên y tế cũng rất quan trọng đối với việc phát hiện sớm các dấu hiệu và nhanh chóng phòng bệnh hơn chữa bệnh cho trẻ. Các em nên được đánh giá BMI định kỳ; Tư vấn chế độ ăn và lối sống; Quản lý điều trị thừa cân, béo phì; Theo dõi các bệnh lý không lây khác: huyết áp, mỡ máu, đường máu; Phát hiện các bệnh đồng mắc, bao gồm các rối loạn sức khỏe tâm thần. Tại Hệ thống y tế Nhi Đồng 315, ngoài khám chữa bệnh, các bác sĩ còn kiểm tra các thông số phát triển của bé, tư vấn dinh dưỡng theo độ tuổi và thể trạng từng bé, xây dựng “nền móng” và tăng cường sức đề kháng cho bé từ nhỏ.
Thêm một địa chỉ mới dành cho ba mẹ trong hành trình chăm sóc sức khỏe toàn diện cho bé yêu tại Cần Thơ khai trương đầu tháng 4/2026: Phòng khám Nhi đồng 315 chi nhánh số 57 Nguyễn Văn Thêm, phường Phú Lợi, Cần Thơ.
