Vai trò của sở hữu trí tuệ với ngành công nghiệp thể thao

Thể thao không chỉ là hoạt động thi đấu và giải trí, mà đã trở thành một ngành công nghiệp có giá trị kinh tế lớn, gắn liền với bản quyền truyền hình, thương mại hóa hình ảnh và hệ sinh thái nội dung số.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển mạnh mẽ đó, vấn đề vi phạm sở hữu trí tuệ, đặc biệt là bản quyền thể thao trên môi trường số, đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến các đơn vị khai thác, sản xuất nội dung và sự phát triển bền vững của ngành.

Để cùng phân tích rõ hơn thực trạng cũng như tìm kiếm giải pháp, đặc biệt khi chủ đề của Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (IP Day) vào ngày 26/4 năm nay là “Sở hữu trí tuệ và Thể thao: Sẵn sàng - Bắt đầu - Đổi mới”, Báo Nhân Dân tổ chức chương trình tọa đàm “Vai trò của sở hữu trí tuệ với ngành công nghiệp thể thao”.

Tham dự tọa đàm có ông Nguyễn Thanh Vân, Phó trưởng Ban Kiểm tra thuộc Đài Truyền hình Việt Nam (VTV); Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty SB Law; ông Vũ Quang Huy, Phó Tổng Giám đốc VTVCab.

Thực trạng sở hữu trí tuệ trong ngành công nghiệp thể thao

Tạo ra một sản phẩm thể thao có giá trị, đặc biệt là các giải đấu lớn, không chỉ là câu chuyện trên sân cỏ mà còn là cả một quá trình đầu tư rất lớn về tài chính, công nghệ và nhân lực, trong đó bản quyền truyền hình và quyền khai thác nội dung đóng vai trò trung tâm. Chính những yếu tố này đã góp phần biến thể thao từ hoạt động giải trí đơn thuần trở thành một ngành công nghiệp có giá trị kinh tế cao.

Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc nhận diện và khai thác đầy đủ vai trò của sở hữu trí tuệ trong thể thao dường như vẫn còn chưa tương xứng với tiềm năng.

Bàn luận về vấn đề này, ông Nguyễn Thanh Vân, Phó trưởng Ban Kiểm tra thuộc Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) chỉ ra rằng, thiệt hại từ vi phạm bản quyền là rất lớn và mang tính đa chiều. Không chỉ dừng lại ở yếu tố kinh tế, vấn đề còn tác động trực tiếp đến uy tín quốc gia và năng lực đàm phán trong tương lai.

Khi các nền tảng phát sóng trái phép thu hút lượng lớn người xem, nguồn lực tài chính bị phân tán, khiến các đơn vị trong nước gặp khó khăn trong việc tích lũy kinh phí để mua bản quyền các giải đấu lớn, đồng thời hạn chế khả năng đầu tư sản xuất nội dung chất lượng.

"Một chương trình thể thao hiện đại không chỉ là truyền hình trực tiếp trận đấu, mà còn bao gồm hệ thống nội dung đồng hành trước, trong và sau sự kiện. Tất cả đều đòi hỏi sự đầu tư bài bản về nhân lực, công nghệ và tài chính. Nếu tình trạng vi phạm bản quyền không được kiểm soát hiệu quả, các đơn vị phát sóng vừa gặp trở ngại trong tiếp cận bản quyền quốc tế, vừa suy giảm nguồn lực để nâng cao chất lượng phục vụ khán giả. Tuy nhiên, hệ lụy sâu xa và đáng lo ngại nhất chính là tác động trực tiếp đến công chúng", ông Nguyễn Thanh Vân cho biết.

Khi các chương trình chính thống bị thu hẹp, người hâm mộ buộc phải tìm đến các nền tảng trái phép. Tại đây, họ đối mặt với nhiều rủi ro như mã độc, lừa đảo trực tuyến, thậm chí bị lôi kéo vào các hoạt động cờ bạc và tệ nạn xã hội. Đây là những hệ lụy không chỉ mang tính kinh tế mà còn ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội.

Bàn về thực trạng vi phạm bản quyền thể thao hiện nay, đặc biệt trên môi trường số, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty SB Law cho rằng, luật đã quy định rõ: Đơn vị nào là chủ sở hữu hợp pháp của chương trình hoặc là người nhận quyền phát sóng lại, thì đơn vị đó là chủ sở hữu hợp pháp và có quyền phát sóng các giải thể thao đó một cách hợp pháp. Ngược lại, những đơn vị không được nhận ủy quyền, ví dụ như cá nhân livestream hoặc những đơn vị phát lại các đoạn highlight thì đều là vi phạm.

“Luật pháp đã quy định rất rõ ràng. Tuy nhiên, khía cạnh luật pháp Việt Nam vẫn còn một thiếu sót rất quan trọng: chúng ta hiện nay chỉ có chế tài xử phạt những đơn vị phát sóng lậu, chứ chưa có chế tài đối với người xem”, ông Nguyễn Thanh Hà cho biết.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà cũng thông tin, việc sửa đổi và bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đã được thực hiện, và luật mới cũng đã chính thức có hiệu lực từ tháng 4 vừa qua. Theo đó, luật quy định một số nội dung mới nhằm giảm thiểu các thủ tục hành chính, thúc đẩy sự phát triển của sở hữu trí tuệ để phục vụ xã hội. Đặc biệt, các lĩnh vực liên quan đến trí tuệ nhân tạo cũng đã được đưa vào quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ. Riêng đối với lĩnh vực thể thao, sở hữu trí tuệ sẽ thúc đẩy các hoạt động thể thao phát triển một cách bền vững.

Hiện nay, luật đã quy định về việc bảo hộ quyền đối với các giải đấu thể thao. Đây là điểm mà luật pháp Việt Nam đã tiệm cận với các quy định của thế giới. Bên cạnh đó, về mặt pháp lý, Việt Nam đã xây dựng được các cơ sở quan trọng. Chẳng hạn, lần đầu tiên Việt Nam thành lập Tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ. Đây là một hệ thống tòa án chuyên biệt lần đầu tiên được áp dụng và thử nghiệm tại thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

Về phần mình, ông Vũ Quang Huy - Phó Tổng Giám đốc VTVCab cho rằng ở Việt Nam hiện nay, các bản quyền được mọi người quan tâm nhiều nhất chính là bóng đá. Các nhà đài và các đơn vị chi trả vẫn coi đây là "vũ khí" hàng đầu để thu hút người xem.

Tuy nhiên, thực tế là giữa các đơn vị lâu nay vẫn chưa có sự thống nhất. Thường xảy ra tình trạng một đơn vị đầu tư công sức, chiêu mộ bình luận viên và biên tập viên giỏi để làm tốt giải đấu, nhưng khi hết nhiệm kỳ bản quyền, một đơn vị khác lại chủ động tiếp cận nơi bán và trả giá cao hơn hẳn để giành lấy bản quyền.

"Đơn vị đã đầu tư từ nhiệm kỳ trước dù cố gắng theo đuổi nhưng cũng đành chấp nhận thua cuộc trước mức giá cao như vậy. Điều này gây ra sự lãng phí rất lớn về nhân lực và dẫn đến sự dịch chuyển nhân sự từ đài này sang đài khác. Thú thật, những người bán bản quyền nước ngoài thường nhìn vào sự thiếu thống nhất này của chúng ta mà hưởng lợi", ông Vũ Quang Huy nhận định.

Sự bất cập này không chỉ nằm ở bản quyền quốc tế mà còn ở cả bản quyền trong nước. Có những nhà đài cố gắng xây dựng hình ảnh giải đấu nội địa từ lúc chưa có người xem đến khi bắt đầu thu hút được khán giả, thì đơn vị khác lại nhảy vào tranh giành. Thực tế này gây lãng phí tiền bạc và nguồn ngoại tệ của đất nước. Các đơn vị hiện nay đều phải đối mặt với nhiều biến số. Ngay cả khi sở hữu được "món hàng" hàng đầu, các nhà đài cũng chưa chắc đạt được hiệu quả như mong đợi nếu nội dung đó vẫn có thể xem miễn phí trên Internet.

Bên cạnh đó, những đơn vị mới khởi sự thường rất mạo hiểm, sẵn sàng "đốt cháy giai đoạn" và chi ra những khoản tiền lớn để được công chúng biết đến, nhưng chưa rõ hiệu quả lâu dài sẽ ra sao.

Những hệ lụy cụ thể

Vi phạm bản quyền thể thao không chỉ gây thiệt hại cho các đơn vị sở hữu và khai thác nội dung, mà còn tác động tiêu cực tới toàn bộ hệ sinh thái của ngành thể thao, từ tổ chức giải đấu, nhà tài trợ cho tới người hâm mộ. Những ảnh hưởng này không chỉ dừng lại ở khía cạnh kinh tế mà còn liên quan đến chất lượng nội dung và sự phát triển bền vững của thị trường.

Nhìn lại trường hợp của K+ vừa phải rút lui khỏi thị trường Việt Nam sau mười mấy năm hoạt động, luật sư Nguyễn Thanh Hà chia sẻ, có nhiều lý do dẫn đến kết quả trên nhưng một trong số đó là dù nắm giữ bản quyền, song K+ không chống lại được tình trạng vi phạm bản quyền, đặc biệt là trên môi trường số, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến doanh thu. Bên cạnh đó, việc mua bản quyền từ các nhà tổ chức quốc tế cũng sẽ bị ảnh hưởng. Họ hoàn toàn có thể ngừng cung cấp bản quyền cho các đơn vị tại Việt Nam.

Điều này ảnh hưởng lớn đến các nhà đài và các nhà quảng cáo. Các doanh nghiệp thường dựa vào những giải đấu thể thao lớn để quảng cáo sản phẩm, dịch vụ. Nếu không có những kênh quảng cáo hiệu quả như World Cup hay giải Ngoại hạng Anh, doanh nghiệp sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc đưa sản phẩm ra thị trường.

“Hình ảnh Việt Nam - một quốc gia đang phát triển cũng sẽ bị ảnh hưởng xấu trong mắt các nhà đầu tư và Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới. Họ khuyến nghị Việt Nam rất nhiều vì dù chúng ta đã có hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, nhưng khâu thực thi vẫn còn chưa tốt”, ông Hà cho biết.

Trong khi đó, ông Vũ Quang Huy đã chia sẻ câu chuyện "thực chiến" tại VTVCab. Hiện nay, VTVCab đang phải tạm dừng phát sóng giải Serie A (Giải vô địch quốc gia Italia) vì trên sân thường xuyên xuất hiện các biển quảng cáo cá độ.

"Theo luật pháp Việt Nam, ngay khi những hình ảnh này xuất hiện, dù chỉ trong những giây đầu tiên, nhà đài bắt buộc phải ngừng phát sóng. Có những trận đấu rất hay mà chúng tôi đang tiếp sóng, dù thời gian còn lại của trận đấu không xuất hiện thêm biển quảng cáo nào nữa, nhưng theo quy định, chỉ cần vi phạm một lần là phải xuống sóng ngay", ông Huy cho biết.

Trong khi đó, các kênh lậu vẫn ngang nhiên tồn tại. Họ không chỉ tiếp sóng nguyên vẹn những quảng cáo cá độ đó mà bình luận viên còn trực tiếp đọc kèo cá độ cho khán giả nghe.

Nhà đài bỏ ra rất nhiều tiền mua bản quyền nhưng cứ thấy biển quảng cáo vi phạm là phải cắt sóng, khiến khán giả thức đêm theo dõi bức xúc và quay sang chỉ trích, nảy sinh tâm lý thà xem lậu cho "lành", đỡ bị ức chế khi đang xem giữa đêm lại phải tắt tivi.

Gốc rễ là người xem và công nghệ số

Về nguyên nhân của tình trạng vi phạm bản quyền, ông Nguyễn Thanh Vân nhìn nhận vấn đề từ gốc rễ, trước hết phải đề cập đến yếu tố nhận thức của một bộ phận khán giả và cộng đồng. So với nhiều quốc gia, vấn đề bản quyền tại Việt Nam phát triển muộn. Mãi đến năm 2005, Luật Sở hữu trí tuệ mới được ban hành, và quá trình triển khai trên thực tế vẫn còn nhiều khó khăn.

Dù hệ thống pháp luật đã tiếp cận các chuẩn mực quốc tế, song cơ chế thực thi chưa thực sự đồng bộ. Việc hình thành các thiết chế chuyên trách như tòa án về sở hữu trí tuệ mới chỉ ở giai đoạn đầu, trong khi đội ngũ thực thi như thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư vẫn cần thêm thời gian và điều kiện để chuyên sâu hóa lĩnh vực này.

Nguyên nhân thứ hai xuất phát từ việc chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người xem. Không phải giải đấu nào các đơn vị trong nước cũng có thể sở hữu trọn vẹn bản quyền. Thực tế cho thấy, bản quyền thường phân tán giữa các đơn vị theo từng giai đoạn, dẫn đến tình trạng khán giả của một hệ thống không thể tiếp cận nội dung ở mùa giải tiếp theo.

Điều này khiến một bộ phận người xem buộc phải tìm đến các nguồn phát sóng không chính thống. Từ đó đặt ra yêu cầu tăng cường sự phối hợp, liên kết giữa các đơn vị phát sóng trong nước, nhằm bảo đảm tính ổn định và liên tục trong phục vụ khán giả.

Nguyên nhân thứ ba đến từ chính sự phát triển nhanh chóng của công nghệ. Sự bùng nổ của internet và các nền tảng số giúp việc tiếp cận nội dung trở nên dễ dàng hơn, nhưng đồng thời cũng tạo điều kiện cho các hành vi xâm phạm bản quyền diễn ra với tốc độ nhanh và quy mô rộng. Chỉ với các thiết bị và công cụ đơn giản, nội dung có thể bị sao chép, phát tán gần như tức thời, khiến công tác kiểm soát và xử lý gặp nhiều thách thức.

Những nguyên nhân trên cho thấy, để giải quyết vấn đề vi phạm bản quyền, cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi, phát triển công nghệ và đặc biệt là thay đổi nhận thức xã hội.

Đồng tình với nhận định này, ông Vũ Quang Huy khẳng định việc xem các kênh lậu thực chất là hành vi tiếp tay cho "sự phá hoại". Trên thực tế, có những người dù ở nhà có hệ thống truyền hình đầy đủ nhưng vẫn thích xem trên mạng vì ở đó họ có thể tán gẫu, thể hiện cảm xúc cá nhân, thậm chí chê bai cầu thủ bằng những lời lẽ nặng nề mà không sợ bị phát hiện. Đó dường như là nơi để họ xả stress. Một số người xem lậu với lý do để cho vui, nhưng không thể lấy lý do vui để biện minh cho việc xem lậu.

Người xem bóng đá ở Việt Nam thường thích cá độ. Các trang lậu thường xuyên đọc kèo và hướng dẫn người xem tham gia vào các nhóm Telegram để đánh bạc.

"Thứ hai, cách bình luận của họ rất phóng khoáng. Ví dụ, khi tôi bình luận trên truyền hình nhà nước thì phải bảo đảm sự nghiêm túc và chuẩn chỉ, nhưng các bình luận viên trên mạng lại bình luận rất "ẩu". Tuy nhiên, sự "ẩu" đó đôi khi lại thu hút giới trẻ", ông Vũ Quang Huy đánh giá.

Giải pháp bảo vệ bản quyền thể thao trong bối cảnh mới

Đưa ra giải pháp để chống tình trạng vi phạm bản quyền, luật sư Nguyễn Thanh Hà bày tỏ, trước hết, Việt Nam vẫn phải cập nhật và học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới, nhất là những nước có kinh nghiệm trong việc bảo vệ bản quyền một cách hiệu quả đối với các sản phẩm trí tuệ nói chung và các giải đấu thể thao nói riêng.

Bên cạnh đó, cùng với sự ra đời của Tòa án chuyên biệt cho sở hữu trí tuệ, một trong những yếu tố quan trọng nhất là phải có đội ngũ thực thi gồm các thẩm phán, kiểm sát viên hoặc luật sư trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Họ phải là những người am hiểu để giải quyết các tranh chấp này một cách nhanh chóng và thấu đáo.

“Hiện nay, các tranh chấp sở hữu trí tuệ ở Việt Nam khi đưa ra tòa thường kéo dài nhiều năm trời. Bên cạnh đó, các thẩm phán chưa có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này nên lại phải nhờ đến các đơn vị giám định. Việc đợi kết luận giám định và chờ được bồi thường gặp không ít khó khăn. Vì vậy, việc nâng cao năng lực của những người xét xử và thực thi tư pháp là rất cần thiết”, luật sư Nguyễn Thanh Hà chia sẻ.

Cùng với đó là cần áp dụng các biện pháp hình sự. Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, chúng ta đã có các chế tài hình sự rất mạnh mẽ và đã có quy định xử lý đối với các pháp nhân vi phạm. Việc áp dụng hình phạt như “đóng cửa” doanh nghiệp hoặc phạt tiền đối với các pháp nhân là một dấu hiệu cảnh báo mạnh mẽ cho những đối tượng vi phạm. Gần đây, vụ "Xôi lạc" là minh chứng cho thấy đó là cả một hệ thống, một doanh nghiệp thực hiện chứ không phải chỉ một cá nhân riêng lẻ.

Về khía cạnh dân sự, đây là việc của chủ thể quyền. Chủ thể quyền phải là người chủ động khởi xướng các biện pháp dân sự, hành chính và hình sự, trong đó có việc kiện đòi bồi thường thiệt hại chứ không chỉ dừng lại ở việc yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm. Những biện pháp tư pháp này sẽ giúp nâng cao nhận thức của người dân. Đồng thời, khiến các đối tượng vi phạm, đặc biệt là các pháp nhân, thấy được hậu quả nặng nề mà không dám vi phạm pháp luật.

Tìm hướng để nâng cao nhận thức của người xem, góp phần đưa việc tôn trọng bản quyền trở thành một thói quen trong xã hội, từ góc độ của luật sư Nguyễn Thanh Hà, chúng ta cần thay đổi từ thế hệ trẻ. Ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường, các em nên được tham gia các buổi tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bản quyền và sở hữu trí tuệ để nâng cao nhận thức cho các hoạt động sau này.

Còn đối với ông Nguyễn Thanh Vân, việc tạo điều kiện thuận lợi để đáp ứng nhu cầu đa dạng của khán giả được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thu hút người xem quay trở lại với các nền tảng chính thống như Đài Truyền hình Việt Nam.

Thực tế đặt ra là không phải ai cũng có nhu cầu theo dõi trọn vẹn một giải đấu; nhiều khán giả chỉ quan tâm đến một số trận đấu cụ thể. Do đó, việc nghiên cứu triển khai các hình thức thanh toán linh hoạt, chia nhỏ nội dung theo gói hoặc theo từng chương trình riêng lẻ sẽ giúp đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tế.

Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là hướng đi góp phần nâng cao trải nghiệm người dùng, đồng thời tạo động lực để khán giả lựa chọn dịch vụ hợp pháp. Đặc biệt, đối với lĩnh vực thể thao, việc xây dựng các kênh truyền hình chuyên biệt sẽ giúp nội dung được phát sóng một cách liên tục, chuyên sâu, tránh tình trạng bị gián đoạn hoặc pha trộn với các chương trình khác, qua đó nâng cao chất lượng phục vụ.

Bên cạnh đó, về hạ tầng kỹ thuật, nền tảng VTV Go đã được phát triển theo hướng cung cấp dịch vụ xem theo yêu cầu (VOD), cho phép khán giả chủ động lựa chọn nội dung phù hợp với nhu cầu cá nhân. Đối với các chương trình chuyên biệt, bên cạnh các nội dung miễn phí, việc áp dụng cơ chế thu phí ở mức hợp lý là cần thiết, nhằm bảo đảm nguồn lực duy trì và phát triển nội dung chất lượng.

Ở góc độ lâu dài, điều quan trọng không chỉ là giải pháp kỹ thuật hay mô hình kinh doanh, mà còn là sự thay đổi trong nhận thức của người dùng. Việc sẵn sàng chi trả cho nội dung chất lượng, dù là khoản phí nhỏ, chính là cách thể hiện sự tôn trọng đối với giá trị sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ. Khi người xem được phục vụ bằng những sản phẩm tốt, họ cũng sẽ có xu hướng đồng hành cùng các đơn vị cung cấp dịch vụ trong việc bảo vệ bản quyền.

Chia sẻ từ góc độ nhà đài, ông Vũ Quang Huy cho rằng: Chừng nào chưa có chế tài đủ mạnh đối với các đối tượng chuyên sản xuất và phát tán đường link lậu, thì hoạt động này vẫn sẽ tiếp diễn, bởi bị xem như một “kế sinh nhai”. Theo ông, tình trạng này sẽ được cải thiện nếu các đơn vị trong nước tăng cường phối hợp, tránh cạnh tranh thiếu lành mạnh trong quá trình mua bản quyền.

Ông cũng đề xuất, đối với những sự kiện thể thao có ý nghĩa thiết yếu, thu hút đông đảo công chúng như SEA Games, Asian Games, Olympic, World Cup hay Champions League, cũng như các giải quốc nội có tính đại chúng cao, cần có sự quy hoạch, phân công hợp lý trong khai thác bản quyền. Với các nội dung còn lại, mỗi đơn vị có thể chủ động xây dựng chiến lược phù hợp với định hướng phát triển của mình.