Khi công nghệ phát triển vượt kiểm soát, tội phạm mạng đang biến những nền tảng quen thuộc của giới trẻ thành cạm bẫy tinh vi, lợi dụng tâm lý nhẹ dạ, sự tò mò và thiếu kỹ năng số để tấn công.
Mục tiêu chính của kẻ xấu
Chỉ trong ba tháng gần đây, liên tiếp xảy ra nhiều vụ thanh thiếu niên bị khống chế và lừa đảo qua mạng với thủ đoạn tinh vi. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một sinh viên bị nhóm giả danh “công an điều tra rửa tiền” ép cài phần mềm, bật camera liên tục và chuyển hơn 800 triệu đồng. Ở Đà Nẵng, một sinh viên bị dụ dỗ qua Zalo, bị đe dọa “bắt cóc sang Campuchia” nếu gia đình không nộp 400 triệu đồng, may mắn được giải cứu kịp thời. Đặc biệt, vào tháng 9 vừa qua tại Hà Nội, một học sinh bị khống chế trực tuyến suốt 4 ngày khiến gia đình mất gần 1,2 tỷ đồng. Điểm chung của các vụ là kẻ gian lợi dụng mạng xã hội, giả danh công an hoặc người quen để thao túng tâm lý và chiếm đoạt tài sản ở nhóm tuổi còn non nớt về kỹ năng sống và dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực tâm lý.
Những vụ việc này không còn là cá biệt. Theo thống kê của Trung tâm Trẻ em và Thanh thiếu niên, 86% thanh thiếu niên tại Việt Nam sử dụng mạng xã hội, 83,9% dùng điện thoại thông minh, trong đó gần 27% dành trên 5 giờ mỗi ngày cho môi trường trực tuyến. Cường độ sử dụng cao trong khi kỹ năng phòng vệ hạn chế khiến họ trở thành mục tiêu chính của tội phạm mạng.
Bộ Công an cho biết, năm 2024 ghi nhận 2.361 vụ xâm hại trẻ em, trong đó 381 vụ diễn ra trên không gian mạng, chiếm 16% tổng số vụ, tăng 13% so năm 2023. Các hình thức tội phạm phổ biến gồm dụ dỗ, thao túng tâm lý (grooming), tống tiền bằng hình ảnh (sextortion), phát tán nội dung khiêu dâm trẻ em và gần đây là “bắt cóc online” điều khiển nạn nhân từ xa nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc phục vụ mục đích khác.
Các phương thức tấn công trên không gian mạng nhắm vào thanh thiếu niên ngày càng đa dạng và có tổ chức. Kẻ xấu thường tạo hồ sơ giả trên mạng xã hội hoặc trong game để tiếp cận, rồi chuyển sang chat riêng, video call nhằm xây dựng niềm tin, thu thập ảnh hoặc thông tin cá nhân sau đó đe dọa, tống tiền hoặc khống chế. Với tỷ lệ tiếp cận mạng cao, thủ đoạn này nhanh chóng lan rộng và gây thiệt hại nghiêm trọng. Nhiều ổ nhóm hoạt động quy mô lớn, có hàng trăm nghìn thành viên, thậm chí liên kết xuyên quốc gia.
Thủ đoạn tấn công cũng ngày càng tinh vi. Khi bị thao túng tâm lý, nhiều thanh thiếu niên tự giam mình, bật camera 24/24 giờ theo chỉ đạo của kẻ xấu, một dạng “bắt cóc ảo” với hậu quả thật: Mất tiền, suy sụp tinh thần và tổn thương tâm lý kéo dài.
Xây dựng “lá chắn” bảo vệ thế hệ trẻ
Trước tình hình phức tạp, các cơ quan chức năng đã tăng cường giám sát và xử lý vi phạm, đồng thời triển khai hàng trăm mô hình tuyên truyền, câu lạc bộ và đường dây nóng hỗ trợ thanh thiếu niên khi gặp rủi ro. Tuy nhiên, để tạo “lá chắn” bền vững, cần chuyển từ đối phó bị động sang chủ động giáo dục và phòng ngừa.
Theo các chuyên gia, trước hết, giáo dục kỹ năng số phải được đưa vào chương trình học chính khóa, giúp học sinh và sinh viên biết nhận diện nội dung độc hại, quản lý thông tin cá nhân, bảo mật tài khoản và tìm sự trợ giúp khi bị quấy rối. Song song đó cần phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Nhà trường - Gia đình tức là cơ quan quản lý hoàn thiện hành lang pháp lý, doanh nghiệp công nghệ hỗ trợ công cụ cảnh báo và lọc nội dung, nhà trường dạy kỹ năng an toàn số còn phụ huynh lắng nghe, đồng hành, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường của con em.
Bên cạnh đó, các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới cần chịu trách nhiệm pháp lý rõ ràng khi hoạt động tại Việt Nam, phải chủ động gỡ bỏ nội dung độc hại và cung cấp dữ liệu phục vụ điều tra. Việc tăng cường hợp tác quốc tế giữa Việt Nam và các tổ chức như INTERPOL, UNODC cũng là yếu tố then chốt trong truy vết, ngăn chặn tội phạm mạng xuyên biên giới.
Không gian mạng là nơi học tập, kết nối và sáng tạo của thanh thiếu niên, nhưng cũng tiềm ẩn vô vàn rủi ro nếu thiếu sự bảo vệ. Bảo vệ thế hệ trẻ hôm nay không chỉ là nhiệm vụ của ngành công an hay giáo dục, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội từ mỗi gia đình, nhà trường đến các doanh nghiệp và người sử dụng mạng.
Cơ quan chức năng đã phải gỡ hơn 7.200 liên kết độc hại, chặn 177 nghìn trang web xấu và xử lý 347 nhóm mạng xã hội với hơn 540 nghìn thành viên. Những con số này phản ánh mức độ lan rộng của tội phạm mạng và sự nguy hiểm của các phương thức tấn công nhắm tới giới trẻ.
