Tiến sĩ Trần Du Lịch: "Nghị quyết 79 xác định rõ vai trò của Nhà nước và kinh tế nhà nước theo tư duy mới"

Tổng Bí thư Tô Lâm vừa ký ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết 79 đánh dấu một bước cụ thể, toàn diện và hiện đại hóa cơ chế quản lý kinh tế nhà nước, với mục đích nâng cao vai trò tiên phong của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế số, thu hút đầu tư, cạnh tranh quốc tế và kiến tạo tăng trưởng bền vững ngay trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Trần Du Lịch, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, đại biểu Quốc hội các khóa IX; XII và XIII, Chủ tịch Hội đồng tư vấn triển khai cơ chế đặc thù của Thành phố Hồ Chí Minh về Nghị quyết này.

Nghị quyết 79 là một bước đột phá lớn về tư duy thể chế

Phóng viên: Thưa Tiến sĩ Trần Du Lịch, xin ông phân tích về tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 79 và ý nghĩa của nó trong mô hình phát triển hiện nay?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Nghị quyết 79 đã xác định rõ vai trò của Nhà nước và kinh tế nhà nước theo tư duy mới. Điều quan trọng nhất của Nghị quyết 79 là xác định quan điểm về kinh tế nhà nước và làm rõ chức năng và từng cấu phần của kinh tế Nhà nước. Kinh tế nhà nước bao gồm nhiều cấu phần như đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước; vùng biển; vùng trời; không gian ngầm; các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng; ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, doanh nghiệp nhà nước…, và nhà nước phải xác định rõ vai trò, chức năng cũng như cách phát huy hiệu quả từng cấu phần đó trong phát triển.

Một điểm rất quan trọng khác là Nghị quyết 79 xác định lại vai trò của doanh nghiệp nhà nước. Doanh nghiệp nhà nước là một bộ phận của kinh tế nhà nước. Kinh tế nhà nước chủ đạo, chứ không phải doanh nghiệp nhà nước là chủ đạo. Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước không chỉ hoạt động kinh doanh đơn thuần, mà phải cùng nhà nước kiến tạo phát triển, có trách nhiệm dẫn dắt, tạo đột phá trong những ngành, lĩnh vực then chốt của đất nước, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển đổi số của đất nước. Đây là một bước chuyển rất quan trọng về nhận thức.

Nghị quyết cũng lần đầu đề cập rõ vai trò của đơn vị sự nghiệp công lập, vấn đề tự chủ ra sao, và vị trí của các doanh nghiệp công trong việc cung cấp dịch vụ công như y tế, giáo dục, văn hóa, thể thao….

Nghị quyết cũng chỉ rõ, Nhà nước đang sở hữu những nguồn lực rất lớn như đất đai, khoáng sản, vùng trời, không gian ngầm, không gian trên cao và cả không gian số. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, chúng ta chưa khai thác hết lợi thế của các không gian này. Trong bối cảnh phát triển hiện đại, việc khai thác đồng bộ không gian ngầm, không gian trên cao và không gian số là xu thế tất yếu, và đến nay mới hình thành được một hệ thống tư duy và chính sách tương đối đầy đủ.

Phóng viên: Nghị quyết 79 có điểm gì khác về chất so với các nghị quyết, cơ chế đặc thù về kinh tế nhà nước trước đây, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Nghị quyết 79 là sự tổng kết toàn diện quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước suốt hơn 40 năm, đặc biệt từ năm 1992 đến nay (theo Nghị định số 388-HĐBT về sắp xếp doanh nghiệp nhà nước). Trong thời gian đó, chúng ta đã thí điểm rất nhiều mô hình: tập đoàn đa ngành, đơn ngành, rồi tái cơ cấu nhiều lần.

Điểm khác biệt của Nghị quyết 79 là lần đầu tiên đặt kinh tế nhà nước đúng nghĩa với tất cả các cấu phần của nó, chứ không chỉ nói về doanh nghiệp nhà nước. Nghị quyết cũng làm rõ vì sao kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, bởi với những cấu phần của kinh tế nhà nước như các lĩnh vực như đất đai, hạ tầng, vùng trời, vùng biển, dự trữ quốc gia… thì Nhà nước phải đóng vai trò chủ đạo trong đầu tư và quản lý. Đây là sự tổng kết lý luận và thực tiễn rất sâu sắc sau nhiều thập niên đổi mới.

Phóng viên: Theo ông, hiện đã có doanh nghiệp Nhà nước nào có thể đảm đương vai trò kiến tạo theo tinh thần Nghị quyết 79 chưa?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Thực tế chúng ta có khá nhiều doanh nghiệp, điển hình như Viettel, VNPT, Tân Cảng… hay hệ thống bốn ngân hàng thương mại nhà nước…, đóng góp vào lực lượng kiến tạo phát triển, chứ không chỉ là các chủ thể tìm kiếm lợi nhuận.

Trong tương lai, đầu tư vào hạ tầng số phải được coi là bắt buộc, và phải có những doanh nghiệp nhà nước đủ lớn đảm nhận vai trò nòng cốt. Ví dụ, trong tương lai, đầu tư hạ tầng số là bắt buộc và phải có những doanh nghiệp nhà nước đủ lớn đứng ra làm nòng cốt. Các doanh nghiệp như Viettel, VNPT..., các ngân hàng thương mại nhà nước… cần được củng cố, nâng tầm thương hiệu, dồn lực để tham gia nhóm doanh nghiệp lớn trong khu vực và thế giới.

Quá trình cổ phần hóa cũng cần được thực hiện có chọn lọc: Nhà nước tập trung vốn cho những doanh nghiệp then chốt, thay vì dàn trải, thí dụ trong những lĩnh vực mang tính lưỡng dụng như đóng tàu, hàng không, công nghệ mới, máy bay và tàu không người lái…

Cần phải lựa chọn, sử dụng và cán bộ phù hợp

Phóng viên: Theo ông, trong quá trình triển khai Nghị quyết cơ chế quản lý kinh tế nhà nước, rào cản lớn nhất nằm ở đâu?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Điều tôi lo lắng nhất vẫn là yếu tố con người trong thực thi. Nếu các tập đoàn, tổng công ty nhà nước đóng vai trò nòng cốt mà không chọn đúng người quản trị, điều hành thì chính sách tốt đến mấy cũng không phát huy hiệu quả.

Thực tế cho thấy, cùng một cơ chế giống nhau nhưng có doanh nghiệp nhà nước hoạt động rất hiệu quả, nhưng cũng có doanh nghiệp để xảy ra sai phạm nghiêm trọng. Nguyên nhân cốt lõi vẫn là con người. Vì vậy, rào cản lớn nhất không chỉ là thể chế, mà là lựa chọn, sử dụng và cán bộ phù hợp cho từng lĩnh vực, từng ngành. Trong giai đoạn mới, ai không theo kịp yêu cầu phát triển thì sẽ trở thành lực cản.

Phóng viên: Chúng ta cần làm gì để hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 79 trong thời gian tới, thưa ông?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Nghị quyết của Đảng muốn đi vào cuộc sống thì phải được cụ thể hóa bằng luật, nghị định, thậm chí sửa cả thông tư, với những quy định rõ ràng, minh bạch. Do đó, chúng ta phải thể chế hóa, rà soát lại toàn bộ hệ thống pháp luật, sửa đổi một số luật trong đó có Luật quản lý vốn kinh doanh nhà nước, sử dụng vốn nhà nước tại doanh nghiệp, kể cả cho phép đầu tư mạo hiểm.

Thời gian tới, Quốc hội sẽ phải thể chế hóa hàng loạt tư tưởng mới này mới đi vào cuộc sống. Thí dụ, những mô hình như thí điểm thuê tổng giám đốc, CEO với các điều kiện cụ thể ra sao cần phải có quy định rõ.

Phóng viên: Khi Nghị quyết 79 được hiện thực hóa sẽ tác động thế nào đến nền kinh tế, thưa ông?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Tác động của Nghị quyết 79 sẽ rất lớn và mang tính lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế. Khi nghị quyết đi vào cuộc sống, nó sẽ dẫn dắt quá trình phát triển kinh tế, tái cơ cấu nền kinh tế, đặc biệt chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đi từ chiều rộng sang chiều sâu, tạo ra các đột phá phát triển. Cùng với Nghị quyết 68 về kinh tế tư nhân, Nghị quyết 79 được triển khai đồng bộ sẽ góp phần giải quyết những tồn tại trong mối quan hệ Nhà nước-thị trường.

Phóng viên: Khi Nhà nước đặt vai trò kiến tạo phát triển lên hàng đầu, liệu có mâu thuẫn với yêu cầu kinh doanh có lãi của doanh nghiệp nhà nước không? Và nếu doanh nghiệp phải chấp nhận thua lỗ để thực hiện vai trò kiến tạo, theo ông cần cơ chế nào để phân biệt giữa “lỗ do sứ mệnh” và “lỗ do quản trị kém”?

Tiến sĩ Trần Du Lịch: Trước hết cần khẳng định, thuộc tính của doanh nghiệp là kinh doanh, tức là phải có lợi nhuận để tồn tại và phát triển. Nhưng khác với khu vực tư nhân, Nhà nước đầu tư thành lập mới hay phát triển một doanh nghiệp nhà nước không phải mục đích đi kiếm lời, mà thực hiện chức năng kiến tạo phát triển, sử dụng doanh nghiệp nhà nước như công cụ để tham gia khắc phục những “ khuyết tật của thị trường”, nhưng làm ăn thua lỗ thì cũng không thực hiện được chức năng nào cả.

Do đó, để quản trị doanh nghiệp nhà nước có hiệu quả, vừa thực hiện được chức năng của Nhà nước, vừa có hiệu quả tài chính luôn luôn là bài toán khó. Do đó, cần có chính sách cụ thể ở từng ngành và từng lĩnh vực và các cơ quan nhà nước đánh giá hoạt động của doanh nghiệp nhà nước cần có cách nhìn toàn diện và dài hạn. Nếu đánh giá doanh nghiệp nhà nước theo cơ chế giao chỉ tiêu lợi nhuận "năm sau phải cao hơn năm trước”, nếu không được như vậy sẽ giảm quỹ tiền lương, tiền thưởng, thì không khó lắm?

Xin cảm ơn Tiến sĩ Trần Du Lịch!