Hiện, vùng di sản có khoảng 50.000 người dân sinh sống, trong đó có hơn 18.000 người ở vùng lõi. Người dân nơi đây chủ yếu sống bằng nghề trồng trọt và dịch vụ du lịch. Qua nhiều thế hệ, cư dân Tràng An vừa là chủ thể gìn giữ di sản, vừa là người trực tiếp hưởng lợi từ những giá trị mà di sản mang lại.
Từ tháng 7/2025 đến tháng 5/2026, Ban Quản lý Quần thể danh thắng Tràng An đã lập biên bản xác định hành vi vi phạm về trật tự xây dựng, đề nghị chính quyền các địa phương xử lý hơn 50 trường hợp trong khu di sản.
Là một trong những địa bàn trọng điểm, ngay từ khi sáp nhập, Đảng ủy phường Nam Hoa Lư đã ban hành Nghị quyết số 01 về tăng cường quản lý đất đai, trật tự xây dựng trên địa bàn; Ủy ban nhân dân phường ban hành Chỉ thị số 01 về tăng cường quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Phường thành lập Tổ công tác xử lý vi phạm trong vùng di sản; đồng thời, xây dựng cơ chế phối hợp giữa các phòng chuyên môn với bí thư chi bộ, tổ trưởng tổ dân phố nhằm kịp thời phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm. Phần lớn các trường hợp sau khi được tuyên truyền, vận động đã tháo dỡ công trình sai phạm như hộ gia đình ông Chu Văn Ca, tổ dân phố Văn Lâm có hành vi đổ san lấp trái phép đá trên đất nông nghiệp để bán hàng trong vùng lõi di sản. Sau khi phát hiện vụ việc, Tổ công tác quản lý đất đai, trật tự xây dựng phường đã lập biên bản yêu cầu gia đình khôi phục hiện trạng ban đầu theo quy định.
Ông Bùi Đình Thành, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Nam Hoa Lư cho biết, nhiều hộ dân trong vùng lõi đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng theo quy định của Luật Di sản mới, không được cấp phép xây dựng mới mà chỉ được sửa chữa trên nền công trình cũ. Điều này khiến nhu cầu chính đáng về nhà ở của người dân chưa được đáp ứng kịp thời, tạo áp lực lớn đối với công tác quản lý nhà nước về đất đai, trật tự xây dựng trong vùng di sản.
Trước yêu cầu bảo tồn di sản gắn với giải quyết hài hòa nhu cầu phát triển của người dân, tỉnh Ninh Bình đã hoàn thiện Đồ án Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt Tràng An-Tam Cốc-Bích Động đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 705/QĐ-TTg ngày 21/4/2026. Cùng với đó, tỉnh Ninh Bình cũng xây dựng Nghị quyết về quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Tràng An trong phát triển du lịch, giai đoạn 2026-2030; xây dựng Kế hoạch quản lý, hoàn thiện Quy chế bảo vệ di sản phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cùng các quy định pháp luật hiện hành có liên quan.
Theo ông Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và tăng cường phối hợp giữa các cấp, các ngành không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với khu di sản thế giới mà còn tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động trong toàn Đảng bộ, hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp, nhân dân, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và khai thác hiệu quả giá trị của di sản; tạo động lực cho phát triển du lịch bền vững, đưa di sản trở thành trung tâm tăng trưởng xanh của tỉnh.
Thời gian tới, các cấp, ngành của tỉnh tiếp tục tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm trường hợp vi phạm về đất đai, trật tự xây dựng, hoạt động dịch vụ du lịch trong vùng di sản; đẩy mạnh tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, để mỗi người dân đang sinh sống và hưởng lợi từ di sản trở thành một chủ thể tích cực trong công tác bảo vệ di sản; thể hiện cam kết có trách nhiệm của tỉnh với UNESCO trong công tác bảo tồn, gìn giữ di sản thế giới cho các thế hệ mai sau.
