Theo Ban Pháp chế, trong quá trình hiện đại hóa công tác quản lý thuế, tính trung thực, minh bạch của số liệu kế toán ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng đối với mọi doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Việc lập và sử dụng đồng thời hai hệ thống sổ kế toán tài chính nhằm che giấu doanh thu, chi phí hoặc lợi nhuận để giảm nghĩa vụ thuế không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh, ảnh hưởng đến tính công bằng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Cuốn sổ tay được xây dựng với mục tiêu giúp người nộp thuế hiểu đúng bản chất của hành vi vi phạm, phân biệt rõ giữa hoạt động quản trị nội bộ hợp pháp với việc duy trì song song hai hệ thống sổ kế toán tài chính nhằm trốn thuế. Đồng thời, tài liệu cũng hướng dẫn doanh nghiệp chủ động rà soát, phòng ngừa rủi ro và thực hiện đúng các quy định của pháp luật về kế toán và thuế.
Một trong những nội dung trọng tâm của sổ tay là làm rõ khái niệm "hai hệ thống sổ kế toán". Theo đó, đây là hành vi một đơn vị lập và vận hành từ hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên, trong đó một hệ thống được sử dụng để kê khai, báo cáo với cơ quan thuế nhằm giảm số thuế phải nộp, còn hệ thống còn lại phản ánh doanh thu, chi phí và lợi nhuận thực tế phục vụ quản trị nội bộ hoặc các mục đích khác.
Sổ tay cũng viện dẫn các quy định pháp luật hiện hành, trong đó Khoản 10 Điều 13 Luật Kế toán năm 2015 nghiêm cấm hành vi lập hai hệ thống sổ kế toán tài chính trở lên hoặc công bố các báo cáo tài chính có số liệu không thống nhất trong cùng một kỳ kế toán. Hành vi này còn có thể bị xử lý theo quy định của Luật Quản lý thuế và Bộ luật Hình sự nếu có đủ căn cứ xác định hành vi trốn thuế hoặc vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.
Đáng chú ý, tài liệu phân định rõ ranh giới giữa hoạt động quản trị nội bộ và hành vi vi phạm. Theo đó, doanh nghiệp được phép xây dựng các báo cáo phục vụ phân tích, quản trị, dự báo hoặc điều hành sản xuất, kinh doanh nếu số liệu kế toán tài chính vẫn được ghi nhận thống nhất và phản ánh trung thực nghĩa vụ thuế. Chỉ khi tồn tại song song hai bộ số liệu tài chính với mục đích che giấu doanh thu, làm giảm số thuế phải nộp thì mới cấu thành hành vi vi phạm.
Để hỗ trợ người nộp thuế tự đánh giá mức độ rủi ro, sổ tay đưa ra nhiều dấu hiệu nhận biết như doanh thu thực tế không tương xứng với hóa đơn đã xuất; bán hàng nhưng không xuất hóa đơn hoặc xuất hóa đơn thấp hơn giá trị thực tế; dữ liệu kế toán, hóa đơn điện tử và dòng tiền không đồng nhất; sử dụng nhiều phần mềm kế toán không đồng bộ; tỷ lệ giao dịch bằng tiền mặt cao bất thường; lợi nhuận khai báo thấp kéo dài trong khi hoạt động kinh doanh vẫn tăng trưởng; chênh lệch lớn giữa số liệu báo cáo thuế và số liệu cung cấp cho ngân hàng hoặc nhà đầu tư; chi phí không có đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp hoặc phát sinh bất thường so với thực tế hoạt động.
Bên cạnh việc nhận diện dấu hiệu vi phạm, sổ tay cũng giới thiệu các phương thức cơ quan thuế đang áp dụng để phát hiện hành vi gian lận trong điều kiện quản lý thuế hiện đại. Theo đó, cơ quan thuế thực hiện phân tích dữ liệu lớn và quản lý rủi ro để phát hiện các bất thường về doanh thu, chi phí và lợi nhuận; đối chiếu chéo giữa dữ liệu hóa đơn điện tử, dữ liệu kế toán và dòng tiền thanh toán; kết nối, chia sẻ thông tin với ngân hàng, sàn thương mại điện tử, đơn vị cung cấp dịch vụ trung gian thanh toán và các cơ quan liên quan; đồng thời tiếp nhận thông tin từ các tổ chức cung cấp giải pháp phần mềm kế toán, hóa đơn điện tử theo quy định.
Về chế tài xử lý, sổ tay cho biết hành vi sử dụng hai hệ thống sổ kế toán để trốn thuế có thể dẫn đến nhiều hệ quả pháp lý như bị truy thu số thuế còn thiếu, tính tiền chậm nộp theo quy định, xử phạt vi phạm hành chính từ 1 đến 3 lần số tiền thuế trốn tùy theo tính chất, mức độ vi phạm. Trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân hoặc pháp nhân thương mại còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Không chỉ dừng ở việc cảnh báo, tài liệu dành một phần riêng hướng dẫn doanh nghiệp, hộ kinh doanh thực hiện đúng quy định. Các khuyến nghị được đưa ra gồm ghi nhận đầy đủ mọi giao dịch trên một hệ thống sổ kế toán thống nhất; xuất hóa đơn đầy đủ, đúng giá trị giao dịch; đồng bộ dữ liệu giữa kế toán, hóa đơn điện tử và dòng tiền; hạn chế giao dịch tiền mặt; thường xuyên đối chiếu số liệu giữa sổ kế toán, báo cáo tài chính và hồ sơ khai thuế; chủ động kê khai bổ sung khi phát hiện sai sót và liên hệ cơ quan thuế để được hướng dẫn.
Thông qua cuốn sổ tay, Cục Thuế mong muốn cung cấp thêm một tài liệu hướng dẫn thiết thực, giúp người nộp thuế nhận diện đúng hành vi vi phạm, nâng cao ý thức tuân thủ và từng bước xây dựng văn hóa quản trị minh bạch.
