Đã từ lâu, Hồ Gươm (Hồ Hoàn Kiếm) như một biểu tượng in sâu trong tâm trí bao thế hệ người Việt. Do vậy, câu chuyện của Hồ Gươm không thể nhìn ở góc độ một bản quy hoạch, dù đó có được cho là tầm nhìn 100 năm mà cần nhìn nhận trong một tiến trình lịch sử lâu dài của dân tộc.
Không thể nhìn ở góc độ một bản quy hoạch
Là người sống ở miền nam nhưng với KTS Nguyễn Văn Tất (thành viên Hội đồng tư vấn kiến trúc-quy hoạch cho cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt), mỗi khi ra Hà Nội, đi dạo quanh Hồ Gươm luôn là những cảm xúc lâng lâng. Năm 1979, lần đầu tiên ông ra Hà Nội. Dù đã đọc truyền thuyết Hồ Gươm, được nhìn tận mắt một cụ rùa qua đời nhưng với KTS Nguyễn Văn Tất, khi đó huyền thoại và lịch sử dường như hiện về trong sự ngưỡng vọng và khát khao tìm hiểu về quá khứ dân tộc theo lớp lớp thời gian và không gian cùng ký ức tập thể. Vì thế, dưới góc nhìn chuyên môn, ông bày tỏ quan điểm: Khi nói về Hồ Gươm là nói về mối tương quan trong cảnh quan, trong tương tác lịch sử, trong những câu chuyện văn hóa truyền thống. Tất cả đều gắn với cuộc sống của cộng đồng cư dân với các yếu tố truyền đời qua hàng trăm năm.
“Chúng ta không thể nói về một công trình hay một khu đất, bản thân cái hồ dài hay ngắn… Khi nói về quy hoạch, người ta không nói về cái hình cụ thể, mà nói tới năng lượng vận hành của chính không gian đô thị trong tiến trình thời gian ở tương lai gần và tương lai xa. Người làm quy hoạch là vẽ nên kinh mạch (đô thị) đó chứ không phải vẽ nên cái hình”, KTS Nguyễn Văn Tất nói.
Do vậy, bất cứ sự “động chạm” nào tới Hồ Gươm đều phải cân nhắc thận trọng. PGS, TS, KTS Khuất Tân Hưng (Trường đại học Kiến trúc Hà Nội) đồng tình với việc mở rộng không gian dành cho con người, tạo thêm không gian xanh. Tuy nhiên, Hồ Gươm có một câu chuyện rất đặc thù bởi nhìn vào quá khứ, khi người Pháp vào nước ta, việc xây dựng và quy hoạch rất hạn chế tác động vào nó. Một điều nữa cần lưu ý, không gian Hồ Gươm là nơi chuyển tiếp, giao lưu đông-tây, bắt đầu từ phố cổ thông qua quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, lan dần xuống phía nam với sự xuất hiện các công trình thời Pháp thuộc. Những công trình thời Pháp được đặt trong bối cảnh một cách nhẹ nhàng, tạo ra sự uyển chuyển, tiếp nối các công trình đã có từ trước và cả sau này. Do vậy, theo KTS Khuất Tân Hưng: Những giải pháp đề xuất quy hoạch Hồ Gươm và vùng phụ cận đưa ra gần đây dường như can thiệp quá mạnh vào tất cả mọi thứ.
Trong khi đó, từ xưa đến nay, kiến trúc của người Việt luôn gắn với sự vừa phải, thậm chí nhỏ nhắn, gắn bó với tỷ lệ con người, mang đến cảm giác nơi ấy thuộc về mình, còn mọi thứ quá hoành tráng, mạnh mẽ đều không phù hợp. TS, KTS Nguyễn Trí Thành (Phó Trưởng khoa kiêm Trưởng bộ môn Kiến trúc Công trình công cộng tại Trường đại học Kiến trúc Hà Nội) cho rằng: Chúng ta cần giữ lại Hồ Gươm, không gian quanh hồ và cấu trúc đường phố từ hồ tỏa ra và từ các nơi dẫn về đây. Chính vì thế, việc mở rộng quảng trường với quy mô lớn sẽ làm mất đi sự kết nối đó.
Mất đi dấu vết ký ức sẽ không gì bù đắp nổi
Hồ Gươm là một không gian với bao lớp huyền tích, lớp lịch sử-chính trị và lớp ký ức tập thể với bao thế hệ tiếp nối từ đời này sang đời khác, cùng nhau viết tiếp câu chuyện của nơi chốn. Nếu nhìn cấu trúc không gian Hồ Gươm chúng ta sẽ thấy sự chuyển tiếp rất lâu dài của các công trình kiến trúc, từ truyền thống đến hiện đại, trong đó các công trình như Cung Thiếu nhi, rạp Khăn Quàng Đỏ là những thí dụ tiêu biểu cho kiến trúc thời kỳ xây dựng Xã hội chủ nghĩa ở miền bắc 1954-1986…
Trong phương án đề xuất, các công trình như Cung Thiếu nhi, rạp Khăn Quàng Đỏ, Bưu điện Bờ Hồ… sẽ bị hạ giải. Nhưng, theo PGS, TS, KTS Khuất Tân Hưng, việc dùng từ “hạ giải” là sai: “Phải khẳng định đây là sự “đập bỏ”. Bởi vì “hạ giải” trong thuật ngữ bảo tồn của chúng tôi là đối với những công trình kiến trúc, chẳng hạn như kiến trúc gỗ, sau khi nghiên cứu, khảo sát xong, chúng ta hạ nó xuống và sau đó lại dựng lên và đó là thuật ngữ của bảo tồn. Không hiểu sao mọi người lại dùng từ “hạ giải” để cho nó nhẹ đi? Nhưng thực chất đó là đập bỏ. Đó là điều rất phi lý bởi nếu nhìn vào lịch sử kiến trúc, thì những công trình của ngày hôm qua, thậm chí của ngày hôm nay vẫn tiếp tục đóng góp và làm nên giá trị tinh thần cho nơi chốn”.
So sánh với Ấu trĩ viên, Kho bạc Đông Dương và Tòa Đốc Lý là ba công trình được đề xuất giữ lại, phải chăng, sự hiện diện của chính những công trình còn lại ấy cũng sẽ trở nên lạc lõng vì bản chất, hệ thống các công trình cần phải được gắn bó với nhau. Thêm nữa, hiện tại cảnh quan kiến trúc quanh Hồ Gươm mặc dù bị tác động nhưng ít nhất nó vẫn đang giữ được tỷ lệ tương đối hài hòa, để người ta cảm nhận đấy là không gian của thiên nhiên, bao bọc trong một không gian phố phường, đặc biệt có sự gắn bó với lối sống, với tâm tư tình cảm của con người. Do vậy, việc phá đi những công trình đã gắn với ký ức thì cần phải xem lại, ngay cả việc tách bớt những công trình kiến trúc theo tiêu chí đẹp hay không đẹp sẽ làm cho những công trình còn lại trở nên vô nghĩa, lẻ loi. Trong bối cảnh đó, với bất cứ công trình nào, việc xen cấy, thêm vào cần có trách nhiệm với lịch sử, với tương lai.
Hồ Gươm quý khi nó nằm lọt trong không gian có con người, có kiến trúc rất thân thiện, gần gũi về tỷ lệ và cuộc sống, còn nếu được đệm hay bọc bởi những không gian quảng trường rất lớn theo kiểu Tây, công cộng và chỉ có những khách vãng lai, khách du lịch, những người đến check in mà không có con người sống tại đó thì rất đáng tiếc”, TS, KTS Nguyễn Trí Thành nói.
TS, KTS Nguyễn Trí Thành cho rằng: “Hồ Gươm cần được chỉnh trang để đưa tiện ích đến với con người nhiều hơn chứ không phải tạo nên diện tích rất trống và không nên thành ra một không gian quá lớn vì phần diện tích mở rộng với cây xanh, công viên đang quá lớn so với diện tích mặt nước. Cái dở là làm cho Hồ Gươm mất đi cảm nhận về độ lớn của nó trong bối cảnh đô thị. Xây dựng cao tầng quanh hồ là không nên bởi sẽ làm cho nó trở nên chật chội và nếu mở rộng phần rỗng chung quanh hồ sẽ làm cho nó trở nên xa cách”.
Hồ Gươm không cần sự hoành tráng và cũng không cần những biểu tượng mới, bởi chính nó đã là một biểu tượng rất quan trọng, xuyên suốt lịch sử, tự nó hình thành, tồn tại và được cộng đồng chấp nhận. Việc mở rộng một cách đột biến có thể gây ra những hệ quả mà chúng ta không biết được khi chưa có đánh giá, nghiên cứu kỹ càng. Hệ quả lớn nhất là nó phá vỡ cấu trúc đô thị và có thể làm mất đi dấu vết ký ức mà không gì bù đắp nổi.
